Akademik Unvanlar, Kurumlar ve Roller

Tez süreci yalnızca sen ve danışmanın arasında geçmez. Dilekçeni anabilim dalı başkanlığına verirsin, enstitü yönetim kurulu jürini onaylar, tezin YÖK Ulusal Tez Merkezi’ne yüklenir. Bu yapıyı tanımayan öğrenci, bir formun kime gideceğini bilmediği için haftalar kaybedebilir. Bu derste “kim kimdir, ne yapar” sorusunu yanıtlıyoruz.

Kurumlar: Yukarıdan aşağıya

YÖK (Yükseköğretim Kurulu)

Türkiye’de yükseköğretimin planlanması, düzenlenmesi, yönetimi ve denetiminden sorumlu anayasal kurum. Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği gibi genel kuralları belirler. YÖK Ulusal Tez Merkezi aracılığıyla tezlerin arşivlenmesini ve erişime açılmasını sağlar.

ÜAK (Üniversitelerarası Kurul)

Üniversitelerin rektörleri ve senatoların seçtiği temsilcilerden oluşan akademik kurul. Doçentlik sınav ve başvuru süreçlerini yürütür.

TÜBİTAK ve ULAKBİM

TÜBİTAK, bilimsel araştırmaları destekleyen ulusal kurumdur; lisansüstü öğrencilere yönelik burs ve proje destekleri sunar. TÜBİTAK’a bağlı ULAKBİM, TR Dizin ulusal atıf dizinini ve DergiPark dergi platformunu yürütür.

Enstitü

Üniversitede lisansüstü eğitimi (yüksek lisans ve doktora) yürüten birim. Geleneksel olarak Fen Bilimleri, Sosyal Bilimler, Sağlık Bilimleri ve Eğitim Bilimleri Enstitüsü gibi ayrı enstitüler bulunur; birçok üniversite bunları tek bir “Lisansüstü Eğitim Enstitüsü” altında birleştirmiştir. Kayıt, danışman ataması, jüri onayı, tez teslimi ve mezuniyet işlemleri enstitü üzerinden yürür.

Enstitü Yönetim Kurulu (EYK)

Enstitü müdürünün başkanlığındaki karar organı. Danışman atamaları, tez konusu ve jüri önerilerinin onayı, süre uzatmaları gibi kararları alır. “EYK kararı çıktı mı?” sorusu tez sürecinde sık duyacağın bir sorudur.

Fakülte ve bölüm

Lisans eğitiminin yürütüldüğü birimler. Lisans bitirme tezleri genellikle bölüm düzeyinde yönetilir.

Anabilim dalı (ABD) ve bilim dalı

Bölüm içindeki uzmanlık birimleri. Lisansüstü programlar çoğunlukla anabilim dalları bünyesinde açılır (ör. Eğitim Bilimleri Anabilim Dalı, Eğitim Programları ve Öğretim Bilim Dalı). Danışman ve jüri önerileri, tez konusu dilekçeleri gibi işlemler önce anabilim dalı başkanlığından geçer.

Etik kurul

İnsan ya da hayvan katılımcıyla yapılan araştırmaların etik açıdan uygunluğunu değerlendiren kurul. Üniversitelerde sosyal ve beşerî bilimler etik kurulu, girişimsel olmayan klinik araştırmalar etik kurulu, hayvan deneyleri yerel etik kurulu (HADYEK) gibi kurullar bulunur. Anket ve görüşme içeren çalışmalarda da çoğu zaman etik kurul onayı gerekir; onay veri toplamadan önce alınmalıdır.

Akademik unvanlar

Öğretim üyesi terimi Dr. Öğr. Üyesi, Doçent ve Profesörü kapsar. Öğretim elemanı ise öğretim üyelerine ek olarak öğretim görevlileri ve araştırma görevlilerini de içeren daha geniş bir terimdir. Tez danışmanları ve jüri üyeleri kural olarak öğretim üyeleri arasından seçilir; ikinci danışman için doktora derecesine sahip bir uzman da önerilebilir.

Tez sürecindeki roller

Tez danışmanı

Tez çalışmanı yönlendiren, bilimsel ve yöntemsel rehberlik sağlayan, resmî süreçlerde imzası gereken öğretim üyesi. Danışman, enstitü tarafından anabilim dalının önerisiyle atanır. Doktora danışmanı olabilmek için genellikle ek koşullar (ör. daha önce yüksek lisans tezi yönetmiş olmak) aranır; kendi yönetmeliğini kontrol et.

İkinci (eş) danışman

Tezin disiplinler arası niteliği gerektirdiğinde atanabilen ek danışman. Başka bir kurumdan olabilir; en az doktora derecesine sahip olması aranır. İkinci danışman atanması zorunlu değildir; gerekçeli öneriyle enstitü kararıyla yapılır.

Jüri

Tez savunmasını dinleyip değerlendiren öğretim üyeleri kurulu. Yönetmeliğe göre yüksek lisans jürisi, biri danışman ve en az biri başka bir yükseköğretim kurumundan olmak üzere 3 ya da 5 öğretim üyesinden oluşur. Doktora jürisi danışman dâhil 5 öğretim üyesinden oluşur; bunların üçü TİK üyeleri, en az ikisi başka kurumlardandır. Yedek üyeler de belirlenir. Ayrıntılar (ör. ikinci danışmanın jürideki yeri, danışmanın oy hakkı) üniversite yönetmeliğine göre farklılaşabilir. Jüri, tezi kabul, düzeltme ya da ret kararıyla değerlendirir; düzeltme için yüksek lisansta en fazla 3 ay, doktorada en fazla 6 ay süre verilir.

TİK (Tez İzleme Komitesi)

Doktora öğrencisinin tez sürecini izleyen, danışman dâhil üç öğretim üyesinden oluşan komite; danışman dışındaki üyelerden biri anabilim dalı içinden, biri dışından olur. Tez önerisini değerlendirir, sonrasında yılda iki kez toplanarak ilerlemeyi denetler. Öğrenci her toplantıdan önce yazılı rapor sunar. Yönetmeliklerde TİK tarafından üst üste iki kez ya da aralıklı olarak üç kez başarısız bulunan öğrencinin ilişiğinin kesileceği düzenlenmektedir; kendi üniversitenin güncel metnini kontrol et.

Anabilim dalı başkanı

Anabilim dalının idari sorumlusu. Danışman ve jüri önerileri, ders açma, dilekçelerin enstitüye iletilmesi gibi işlemleri yürütür.

Enstitü sekreterliği / öğrenci işleri

Biçimsel kontrol, teslim, mezuniyet ve belge işlerini yürüten idari birim. Tez yazım kılavuzuna uyumu kontrol eden “biçim/format kontrolü” genellikle burada ya da enstitünün atadığı bir birimde yapılır.

Sık yapılan hatalar ve püf noktaları

Kendini sına