Anket ve Ölçek Hazırlama · Ders 14/14
Anket Araştırmalarında Etik, KVKK ve Anonimlik
Etik kurul onayını, bilgilendirilmiş onamı, 6698 sayılı KVKK kapsamında kişisel ve özel nitelikli verileri, anonimlik ile gizlilik farkını ve verilerin güvenli saklanmasını öğrenirsin.
Anket “zararsız” bir yöntem gibi görünse de katılımcılardan kişisel bilgi topladığın için etik ve hukuki sorumlulukların vardır. Etik kurul onayı olmadan toplanan veriler tezde kullanılamayabilir; geriye dönük onay ise çoğu kurumda verilmez. Bu ders, veri toplamaya başlamadan önce bilmen gereken temel ilkeleri özetler.
Etik kurul onayı
- Türkiye’de yükseköğretim kurumlarının bilimsel araştırma ve yayın etiği düzenlemeleri, anket, görüşme, odak grup, gözlem ve deney gibi yöntemlerle katılımcılardan veri toplanan araştırmalar için etik kurul izni alınmasını öngörür.
- ULAKBİM TR Dizin de 2020’den bu yana dergi değerlendirme ölçütlerinde, bu tür araştırmalar için etik kurul izni bilgisinin (kurul adı, tarih, sayı) makalede belirtilmesini şart koşar. Tezinden makale üretmeyi düşünüyorsan bu ayrıca önemlidir.
- Etik kurul onayı veri toplamaya başlamadan önce alınmalıdır. Pilot uygulama da veri toplamadır; genellikle onay kapsamında olmalıdır.
- Sağlık alanındaki araştırmalar araştırmanın türüne göre farklı etik kurullara (ör. girişimsel olmayan klinik araştırmalar etik kurulu) başvurmayı gerektirebilir.
- Okul, hastane, kamu kurumu gibi yerlerde uygulama için etik kurul onayına ek olarak kurum izni gerekir (ör. il millî eğitim müdürlüğü, il sağlık müdürlüğü, hastane başhekimliği).
- Başvuru dosyasında genellikle şunlar istenir: araştırma özeti, veri toplama araçlarının tamamı, onam formu, ölçek kullanım izinleri, kurum izin yazıları (veya başvuru belgesi), danışman onayı.
Temel etik ilkeler
| İlke | Uygulamada anlamı |
|---|---|
| Bilgilendirilmiş onam | Katılımcı amaç, süre, riskler ve hakları hakkında bilgilendirilir ve özgür iradesiyle katılır |
| Gönüllülük ve çekilme hakkı | Katılım zorunlu tutulmaz; not, terfi, hizmet gibi bir karşılığa bağlanmaz; istediği zaman çekilebilir |
| Zarar vermeme | Sorular katılımcıyı psikolojik olarak zorlamamalı; hassas konularda destek kaynağı belirtilmeli |
| Gizlilik ve anonimlik | Kimlik bilgileri toplanmaz ya da yanıtlardan ayrı tutulur; sonuçlar toplu raporlanır |
| Veri minimizasyonu | Yalnızca araştırma için gerekli veriler toplanır |
| Hassas gruplar | Çocuklar, hastalar, mahkûmlar, öğrencileri değerlendiren öğretmen gibi güç ilişkisi olan durumlarda ek koruma |
Ders hocası, kendi dersindeki öğrencilere anketi dağıtır: “Anketi dolduranlara vizeden 5 puan ekleyeceğim.”
Anonimlik ve gizlilik farkı
- Anonimlik
- Araştırmacı dâhil hiç kimsenin yanıtları belirli bir kişiyle ilişkilendirememesi. Ad, e-posta, telefon, öğrenci numarası gibi tanımlayıcılar toplanmaz.
- Gizlilik (confidentiality)
- Araştırmacı katılımcının kimliğini bilir (ör. test-tekrar test için eşleştirme gerekir) ancak bu bilgiyi korur ve kimseyle paylaşmaz; sonuçlar kimlik belirtilmeden raporlanır.
- Takma ad / kodlama (pseudonymization)
- Kimlik bilgisinin yerine bir kod kullanılması ve kod-kimlik eşleştirme listesinin ayrı ve güvenli bir yerde saklanması. Eşleştirme listesi var olduğu sürece veri tam anlamıyla anonim değildir.
Onam metni: “Anketimiz tamamen anonimdir.” (Formda e-posta adresi toplanıyor ve 6 kişilik bir birimde birim, yaş ve unvan soruluyor.)
KVKK temel kavramları
6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), gerçek kişilere ait kişisel verilerin işlenmesini düzenler. Anket araştırmalarında bilmen gereken başlıca kavramlar şunlardır:
| Kavram | Kısa açıklama | Ankette örnek |
|---|---|---|
| Kişisel veri | Kimliği belirli ya da belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi | Ad, e-posta, telefon, IP adresi; küçük grupta birleşen demografik bilgiler |
| Özel nitelikli kişisel veri | Kanunda sayılan; ırk, etnik köken, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep, kılık kıyafet, dernek/vakıf/sendika üyeliği, sağlık, cinsel hayat, ceza mahkûmiyeti, biyometrik ve genetik veriler | Kronik hastalık, psikiyatrik tanı, dini pratik, sendika üyeliği soruları |
| Anonim hâle getirme | Verinin başka verilerle eşleştirilse dahi kişiyle ilişkilendirilemeyecek hâle getirilmesi | Kimlik bilgisi toplamamak, açık uçlu yanıtlardan isimleri çıkarmak |
| Aydınlatma yükümlülüğü | Veri sorumlusunun kişiyi kim olduğu, işleme amacı, aktarım ve hakları konusunda bilgilendirmesi | Onam metninde veri işleme bilgilerinin yer alması |
| Açık rıza | Belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza | Onam kutusunun işaretlenmesi |
Uygulamada veri koruma
Veri güvenliği adımları
- 1
Gereksiz veriyi toplama
Her sorunun araştırma sorusuyla bağlantısını kontrol et. Ad, telefon, T.C. kimlik no, öğrenci numarası gibi tanımlayıcılar neredeyse hiçbir zaman gerekmez.
- 2
Tanımlayıcıları ayır
Çekiliş, sonuç paylaşımı ya da takip için iletişim bilgisi gerekiyorsa, bunu ankete bağlı olmayan ayrı bir formla topla.
- 3
Geniş kategoriler kullan
Küçük gruplarda kimliği ortaya çıkarabilecek bilgileri (birim, unvan, yaş) daha geniş kategorilerle sor.
- 4
Açık uçlu yanıtları temizle
Katılımcılar yanıtlarında isim, kurum ya da olay ayrıntısı yazabilir. Raporlamadan önce bunları çıkar ya da genelleştir.
- 5
Güvenli sakla
Veri dosyalarını parola korumalı bir klasörde ya da şifreli diskte tut. Kurumunun önerdiği güvenli depolama alanını kullan. Kâğıt formları kilitli dolapta sakla.
- 6
Paylaşımı sınırla
Ham veriyi yalnızca danışmanınla ve etik kurulun izin verdiği kişilerle paylaş. Mesajlaşma gruplarına veri dosyası gönderme.
- 7
Saklama süresine uy
Etik kurul başvurusunda belirttiğin süre boyunca sakla, sonra güvenli biçimde imha et. Süre kurumdan kuruma değişir; başvuru formunu kontrol et.
- 8
Toplu raporla
Sonuçları grup düzeyinde ver. Çok küçük alt grupların (ör. 3 kişilik bir kategori) yüzdelerini raporlarken kimlik tahmin edilebilir mi diye düşün; gerekirse kategorileri birleştir.
Kişisel verilerin korunması: Bu araştırmada adınız, iletişim bilgileriniz veya sizi doğrudan tanımlayacak herhangi bir bilgi istenmemektedir. Yanıtlarınız yalnızca bu tez çalışması kapsamında bilimsel amaçla kullanılacak, toplu olarak analiz edilecek ve kimliğinizi ortaya çıkaracak biçimde raporlanmayacaktır. Veriler araştırmacının parola korumalı bilgisayarında süreyle saklanacak ve bu sürenin sonunda imha edilecektir. Verilere araştırmacı ve tez danışmanı dışında kimse erişemeyecektir. Bu konudaki sorularınız için adresine yazabilirsiniz.
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
Araştırma için X Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Etik Kurulundan 12.02.2026 tarih ve 2026/04 sayılı karar ile onay, Y İl Millî Eğitim Müdürlüğünden araştırma uygulama izni alınmıştır. Katılımcılar çevrim içi formun ilk sayfasında araştırmanın amacı, süresi, gönüllülük esası ve verilerin gizliliği konusunda bilgilendirilmiş; yalnızca katılımı onaylayanlar ankete yönlendirilmiştir. Formda kimlik belirleyici bilgi toplanmamış, e-posta toplama özelliği kapalı tutulmuştur. Kullanılan ölçekler için yazarlarından yazılı izin alınmıştır.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Etik ve KVKK kontrol listesi
0/8Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar