Akademik Dünyaya Giriş · Ders 1/11
Bilim, Bilimsel Bilgi ve Bilimsel Yöntem
Bilimsel bilgiyi gündelik bilgiden ayıran özellikleri ve bir araştırmanın gözlemden yayına uzanan adımlarını öğrenirsin.
Tez yazmak, aslında küçük ölçekte bilim yapmaktır. Lisans bitirme projesinden doktora tezine kadar her akademik çalışma, aynı temel soruya yanıt verir: “Bunu nereden biliyorsun ve başkası da aynı yoldan giderek aynı sonuca ulaşabilir mi?” Bu derste, akademik dünyanın ortak dilinin dayandığı zemini, yani bilimi, bilimsel bilgiyi ve bilimsel yöntemi tanıyacaksın.
Bu kavramları bilmek sana iki şey kazandırır: Birincisi, danışmanının ve jürinin neden “Bu iddianın kanıtı ne?” diye sorduğunu anlarsın. İkincisi, kendi tezini kurarken hangi adımı atladığını fark edersin. Tezlerde görülen sorunların büyük bölümü yazım hatası değil, yöntem adımlarından birinin eksik kalmasıdır.
Bilgi türleri: Her bilgi bilimsel değildir
İnsanlar dünyayı farklı yollarla bilir. Bu yolların hiçbiri tek başına “değersiz” değildir; ancak akademik metinde yalnızca belirli bir türü kanıt olarak kullanabilirsin.
| Bilgi türü | Dayanağı | Örnek | Akademik metinde kullanımı |
|---|---|---|---|
| Gündelik bilgi | Kişisel deneyim, gelenek | “Sınav öncesi çay içmek konsantrasyonu artırır.” | Kanıt olamaz; araştırma sorusu için ilham olabilir. |
| Otoriteye dayalı bilgi | Saygın bir kişinin sözü | “Hocam öyle dedi.” | Ancak o kişinin yayımlanmış ve kanıta dayalı çalışmasına atıf yapılırsa kullanılır. |
| Sezgisel bilgi | İç görü, “his” | “Bu yöntemin işe yarayacağını hissediyorum.” | Hipotez kurmada yardımcı; kanıt değildir. |
| Felsefi bilgi | Akıl yürütme, kavramsal çözümleme | Adaletin tanımı üzerine tartışma | Kuramsal çerçevede ve kavram tartışmalarında kullanılır. |
| Dinî bilgi | Kutsal metin ve inanç | Bir ibadetin hükmü | İlahiyat alanında kendi yöntemiyle (usul) incelenir; diğer alanlarda kanıt olarak kullanılmaz. |
| Bilimsel bilgi | Sistematik gözlem, deney, analiz | “Gece uyku süresi 6 saatin altında olan öğrencilerin dikkat testi puanları, 7–9 saat uyuyanlardan anlamlı biçimde düşüktür.” (örnek bulgu) | Akademik metnin temel kanıt türüdür. |
Bilimsel bilginin özellikleri
- Bilim
- Evreni, doğayı, toplumu ve insanı; sistematik gözlem, deney ve akıl yürütme yoluyla anlamaya ve açıklamaya çalışan, sonuçlarını başkalarının denetimine açan bilgi üretme etkinliği.
- Bilimsel bilgi
- Belirli bir yöntemle elde edilmiş, kanıta dayanan, başkaları tarafından sınanabilen ve yeni kanıtlar geldiğinde düzeltilebilen bilgi.
- Nesnel: Araştırmacının kişisel isteklerinden bağımsızdır; aynı veriye bakan başka biri de aynı sonuca ulaşabilmelidir.
- Sistematik: Gelişigüzel değil, planlı ve belirli adımlarla elde edilir.
- Kanıta dayalı (ampirik ya da mantıksal): Gözlem, ölçüm, belge ya da sağlam bir akıl yürütmeye dayanır.
- Tekrarlanabilir: Yöntem açıkça yazıldığı için başka bir araştırmacı çalışmayı yineleyebilir. Tezinde yöntem bölümünü ayrıntılı yazmanın nedeni budur.
- Yanlışlanabilir: Filozof Karl Popper’ın vurguladığı gibi, bilimsel bir iddia en azından ilke olarak yanlış olduğu gösterilebilecek biçimde kurulmalıdır. “Her şey bir sebebe bağlıdır” gibi hiçbir gözlemle çürütülemeyen ifade bilimsel hipotez değildir.
- Birikimli: Önceki çalışmaların üzerine inşa edilir. Literatür taraması bu yüzden zorunludur.
- Değişebilir (geçici): Daha güçlü kanıt geldiğinde güncellenir. Bu yüzden akademik dilde “kesinlikle kanıtlanmıştır” yerine “bulgular … olduğunu göstermektedir” gibi temkinli ifadeler kullanılır.
- Genellenebilir: Belirli koşullar altında, incelenen örneklemin ötesine taşınabilir; ama bu genellemenin sınırları açıkça belirtilir.
Sosyal medya gençleri kesinlikle mahvediyor; bunu herkes biliyor.
Akıl yürütme biçimleri: Tümevarım ve tümdengelim
- Tümevarım (indüksiyon)
- Tek tek gözlemlerden genel bir sonuca ulaşma. Örnek: 40 okulda yapılan gözlemde, oyun temelli etkinliklerin kullanıldığı sınıflarda katılımın yüksek olduğu görülür; buradan oyun temelli etkinliklerin katılımı artırabileceği sonucuna varılır. Nitel araştırmalarda ve kuram geliştirmede sık kullanılır.
- Tümdengelim (dedüksiyon)
- Genel bir kuramdan özel bir durum için öngörü çıkarma. Örnek: Öz-belirleme kuramına göre özerklik desteği motivasyonu artırır; öyleyse özerklik destekleyici öğretmen davranışlarının öğrencilerin içsel motivasyon puanlarını artırması beklenir. Nicel araştırmalarda hipotez kurmanın temelidir.
Bilimsel yöntemin adımları
Ders kitaplarında bilimsel yöntem genellikle doğrusal bir sıra gibi verilir. Gerçekte adımlar arasında sık sık geri dönersin; örneğin literatürü okurken problemini daraltırsın. Yine de bu sırayı bilmek, tezinin bölümlerinin neden o sırada olduğunu anlamanı sağlar.
Bir araştırmanın yaşam döngüsü
- 1
Gözlem ve merak
Bir durum dikkatini çeker. Örnek: Staj yaptığın hastanede gece vardiyasındaki hemşirelerin ilaç hatalarını daha sık bildirdiğini fark edersin.
- 2
Problemin tanımlanması
Merakını açık, sınırlı ve araştırılabilir bir probleme çevirirsin: “Vardiya türü ile hemşirelerin bildirdiği ilaç hatası sayısı arasında bir ilişki var mı?”
- 3
Literatür taraması
Bu konuda daha önce ne bilindiğini öğrenirsin (DergiPark, TR Dizin, PubMed, YÖK Ulusal Tez Merkezi vb.). Böylece hem tekrar yapmaktan kaçınır hem de boşluğu (gap) bulursun.
- 4
Hipotez ya da araştırma sorusu
Nicel çalışmada sınanabilir bir hipotez kurarsın (“Gece vardiyasında çalışan hemşirelerin bildirdiği ilaç hatası sayısı gündüz vardiyasındakilerden yüksektir.”). Nitel çalışmada açık uçlu araştırma soruları yazarsın (“Hemşireler gece vardiyasında ilaç hazırlama sürecini nasıl deneyimlemektedir?”).
- 5
Yöntemin tasarlanması
Desen (deneysel, ilişkisel, nitel vb.), örneklem, veri toplama aracı, işlem yolu ve analiz planı belirlenir. İnsan katılımcı varsa etik kurul izni bu aşamada alınır.
- 6
Veri toplama
Plana sadık kalarak veri toplanır; beklenmedik durumlar not edilir.
- 7
Analiz
Nicel veride istatistiksel analiz (ör. SPSS, Jamovi), nitel veride kodlama ve tema oluşturma yapılır.
- 8
Yorum ve tartışma
Bulgular literatürle karşılaştırılır: Benzer mi, farklı mı, neden? Sınırlılıklar açıkça yazılır.
- 9
Sonuç ve öneriler
Problemin yanıtı özetlenir; uygulayıcılara ve gelecek araştırmalara öneriler sunulur.
- 10
Paylaşım
Tez, makale, bildiri ya da poster olarak bilim topluluğunun denetimine açılır. Paylaşılmayan bilgi bilim topluluğu tarafından sınanamaz.
| Bilimsel yöntem adımı | Tezdeki karşılığı (tipik) |
|---|---|
| Problemin tanımlanması | Giriş: Problem durumu, araştırmanın amacı, önemi |
| Literatür taraması | Kuramsal çerçeve / Alanyazın / İlgili araştırmalar |
| Hipotez / araştırma soruları | Giriş: Hipotezler veya alt problemler |
| Yöntem tasarımı ve veri toplama | Yöntem: Desen, evren-örneklem, veri toplama araçları, işlem |
| Analiz | Bulgular |
| Yorum | Tartışma |
| Sonuç ve öneriler | Sonuç ve Öneriler |
Örneklerle: Problemden hipoteze
Türkiye’de eğitim sistemi neden başarısız?
Yöneticiler çalışanlara iyi davranırsa her şey daha güzel olur.
Gözlem: Bir inşaat sahasında, yüksek fırın cürufu katkılı betonların kış aylarında beklenenden geç priz aldığı gözlenmiştir.
Problem: Düşük kür sıcaklıklarında yüksek fırın cürufu oranı, betonun 7 günlük basınç dayanımını nasıl etkilemektedir?
Literatür: Cüruf katkısının uzun dönemde dayanımı artırdığı, erken yaşta ise dayanım gelişimini yavaşlattığı bildirilmektedir (Kaya, 2019; Arslan ve Öztürk, 2021).
Hipotez: 5 °C kür sıcaklığında, cüruf oranı %0’dan %50’ye çıktıkça 7 günlük basınç dayanımı azalır.
Yöntem: Dört farklı cüruf oranıyla (%0, %20, %35, %50) hazırlanan küp numuneler 5 °C ve 20 °C’de kür edilir; 7 ve 28. günlerde basınç deneyi yapılır.
Sık yapılan hatalar
Kendini sına
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Araştırma fikrim bilimsel mi?
0/7Takıldığın bir yer mi var?