Anket ve Ölçek Hazırlama · Ders 1/14
Anket, Ölçek ve Test: Farklar ve İlk Karar
Anket, ölçek ve test kavramlarını ayırt etmeyi ve hazır ölçek mi kullanacağına yoksa yeni ölçek mi geliştireceğine karar vermeyi öğrenirsin.
Tez önerisi toplantısında danışmanın “Veri toplama aracın ne?” diye sorduğunda “Bir anket yapacağım” demek çoğu zaman yetmez. Çünkü jüri, senin neyi ölçtüğünü, bunu nasıl ölçtüğünü ve ölçtüğün şeyin gerçekten o kavram olduğunu (geçerlik) ve tutarlı ölçüldüğünü (güvenirlik) nasıl kanıtlayacağını merak eder. Bu dersin amacı, üç temel kavramı netleştirmek ve tezinin en kritik kararlarından birini doğru vermeni sağlamaktır: hazır ölçek mi, yeni ölçek mi?
Üç kavram: anket, ölçek, test
- Anket (questionnaire / survey)
- Katılımcılardan olgu, görüş, davranış ve özelliklere ilişkin bilgi toplamak için hazırlanmış soru dizisidir. Her soru genellikle tek başına yorumlanır: “Haftada kaç saat kitap okursunuz?”, “Uzaktan eğitimi tercih eder misiniz?” Toplam puan hesaplanması zorunlu değildir. Betimsel bilgi (frekans, yüzde) üretmeye uygundur.
- Ölçek (scale)
- Doğrudan gözlenemeyen bir yapıyı (tutum, kaygı, öz yeterlik, iş doyumu, örgütsel bağlılık) ölçmek için bir araya getirilmiş, birlikte puanlanan maddeler bütünüdür. Maddelerin puanları toplanır ya da ortalaması alınır; toplam puan yapının düzeyini gösterir. Geçerlik ve güvenirlik kanıtı zorunludur.
- Test (test)
- Bilgi, beceri, yetenek ya da başarıyı ölçen; genellikle doğru ve yanlış cevabı olan maddelerden oluşan araçtır: matematik başarı testi, okuduğunu anlama testi, klinik bilgi testi. Madde güçlüğü ve madde ayırt ediciliği gibi analizler yapılır.
- Yapı (construct)
- Doğrudan gözlenemeyen, kuramsal olarak tanımlanan ve göstergeleri (maddeler) aracılığıyla dolaylı ölçülen özellik: motivasyon, tükenmişlik, dindarlık, marka sadakati, hasta memnuniyeti.
| Özellik | Anket | Ölçek | Test |
|---|---|---|---|
| Ne ölçer? | Olgu, görüş, davranış, özellik | Tutum, algı, kişilik gibi gizil yapı | Bilgi, beceri, başarı, yetenek |
| Doğru cevap var mı? | Hayır | Hayır | Evet |
| Puanlama | Genellikle madde madde | Toplam/ortalama puan, alt boyut puanları | Doğru sayısı, ham puan |
| Tipik analiz | Frekans, yüzde, ki-kare | AFA/DFA, Cronbach alfa, t testi, korelasyon | Madde güçlüğü, ayırt edicilik, KR-20 |
| Geçerlik-güvenirlik kanıtı | Kapsam geçerliği (uzman görüşü), pilot | Zorunlu ve ayrıntılı | Zorunlu ve ayrıntılı |
| Örnek | Öğrencilerin kütüphane kullanım alışkanlıkları | Matematik Kaygısı Ölçeği | Kesirler Başarı Testi |
Araştırmada öğrencilere bir anket uygulanmıştır. Anket 30 sorudan oluşmaktadır.
Hemşirelerin tükenmişlik düzeyini belirlemek için “Kendinizi tükenmiş hissediyor musunuz? (Evet/Hayır)” sorusu sorulmuştur.
Tezin için hangi araca ihtiyacın var?
Aracı belirlemek için dört soru
- 1
Değişkenlerini listele
Araştırma sorularındaki her değişkeni yaz: “öğrenci yaşı”, “sosyal medya kullanım süresi”, “yalnızlık düzeyi”, “akademik başarı (not ortalaması)”.
- 2
Her değişkenin doğasını belirle
Doğrudan sorulabilen bir olgu mu (yaş, süre, bölüm) yoksa gizil bir yapı mı (yalnızlık)? Olgular için tek soru, yapılar için ölçek gerekir.
- 3
Gizil yapılar için literatürü tara
Bu yapıyı ölçen, Türkçede geçerlik ve güvenirliği yapılmış bir ölçek var mı? (Bir sonraki ders bunu ayrıntılı anlatıyor.)
- 4
Karar ver
Uygun ölçek varsa izin alıp kullan; yabancı dilde varsa uyarla; hiç yoksa ya da mevcutlar senin bağlamına uymuyorsa geliştir.
Hazır ölçek mi, yeni ölçek mi?
Pek çok öğrenci “Kendi anketimi yaparım, daha kolay” diye düşünür. Oysa kendi geliştirdiğin bir ölçeğin geçerlik ve güvenirliğini kanıtlamak başlı başına bir araştırmadır: madde havuzu, uzman görüşü, pilot uygulama, faktör analizi ve güvenirlik analizleri gerekir. Bu nedenle ilk tercih neredeyse her zaman geçerliği kanıtlanmış hazır bir ölçektir.
| Durum | Öneri | Ek yük |
|---|---|---|
| Türkçe geçerlik-güvenirliği yapılmış, hedef kitlene uygun ölçek var | Hazır ölçeği izin alarak kullan | Düşük: izin + kendi örnekleminde güvenirlik (alfa) raporu |
| Ölçek var ama farklı yaş grubu için (ör. yetişkin formu, sen ortaokulda çalışıyorsun) | Yeni gruba uyarlama/geçerlik çalışması yap ya da başka ölçek ara | Orta: DFA ile yapının yeni grupta doğrulanması |
| Ölçek yalnızca yabancı dilde var | Kültürlerarası uyarlama yap | Orta-yüksek: çeviri, uzman, dil eşdeğerliği, pilot, DFA |
| Yapıyı ölçen hiçbir ölçek yok ya da kuram yeni | Yeni ölçek geliştir | Yüksek: tüm geliştirme aşamaları |
| Sadece betimsel bilgi lazım (alışkanlıklar, tercihler) | Araştırmacı yapımı anket formu | Düşük-orta: uzman görüşü + pilot |
Araştırmada lise öğrencilerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin belirlenmesi amaçlandığından, öncelikle alanyazında bu yapıyı ölçen araçlar taranmıştır. YÖK Ulusal Tez Merkezi, DergiPark ve Google Akademik üzerinde yapılan taramada üniversite öğrencileri için geliştirilmiş iki ölçeğe ulaşılmış, ancak lise düzeyi için Türkçe geçerlik ve güvenirlik kanıtı sunulmuş bir araca rastlanmamıştır. Bu nedenle üniversite öğrencileri için geliştirilen ölçeklerden biri seçilmiş; ölçeğin kullanımı için yazarlarından yazılı izin alınmış ve ölçeğin lise öğrencilerindeki yapı geçerliği doğrulayıcı faktör analiziyle sınanmıştır.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Veri toplama aracı karar listesi
0/6Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar