Atıf Sistemlerinin Aileleri ve Disiplinlere Göre Stil Seçimi

Akademik metinde başkasının fikrini, verisini ya da cümlesini kullandığında bunu iki yerde gösterirsin: metnin içinde (atıf) ve metnin sonunda (kaynakça). Bu iki parçanın nasıl yazılacağını belirleyen kurallar bütününe atıf stili denir. APA, ISNAD, Chicago, MLA, IEEE, Vancouver, AMA ve Harvard bunların en yaygın olanlarıdır.

İlk bakışta onlarca stil varmış gibi görünür; ama hepsi aslında üç büyük aileden birine aittir. Aileyi tanıdığında yeni bir stili öğrenmek çok kolaylaşır: Sadece noktalama ve sıralama ayrıntılarını değiştirirsin, mantık aynı kalır.

Atıf nedir, kaynakça nedir?

Atıf (metin içi gönderme)

Metnin içinde, bilginin hangi kaynaktan geldiğini gösteren kısa işaret. Parantez içinde yazar ve yıl, köşeli parantezde bir numara ya da sayfa altındaki bir dipnot olabilir.

Kaynakça (Kaynaklar, Bibliyografya, Works Cited, References)

Metnin sonunda, atıf yapılan bütün kaynakların tam künyelerini veren liste. Stile göre alfabetik ya da metinde geçiş sırasına göre dizilir.

Künye

Bir kaynağı tek başına bulunabilir kılan bilgilerin tamamı: yazar, yıl, başlık, yayın yeri ya da dergi, cilt-sayı, sayfa, DOI veya URL.

Birinci aile: Yazar-tarih sistemleri

Metin içinde yazarın soyadı ve yayın yılı parantez içinde verilir: (Yılmaz, 2021). Okur, kaynakçada aynı soyadını alfabetik olarak bulur. APA, Harvard, Chicago yazar-tarih ve ISNAD metin içi sürümü bu ailedendir. MLA da bu aileye yakındır ama yıl yerine sayfa numarası kullanır (yazar-sayfa sistemi).

• Avantajı: Okur, kaynağın kim olduğunu ve ne kadar güncel olduğunu metinden çıkmadan görür. Yıl bilgisi, literatürün güncelliğinin önemli olduğu sosyal bilimlerde çok işe yarar.
• Dezavantajı: Çok kaynak bir arada verildiğinde parantezler uzar ve okumayı bölebilir: (Aydın, 2018; Kaya, 2019; Öztürk, 2020; Şahin, 2021).

İkinci aile: Numaralı sistemler

Metin içinde yalnızca bir numara görünür: [1] ya da üst simge ¹. Numara genellikle kaynağın metinde ilk geçtiği sıraya göre verilir; kaynakça da bu sırayla dizilir. IEEE, Vancouver ve AMA bu ailedendir. Mühendislik ve tıp gibi çok sayıda kısa göndermenin yapıldığı alanlarda tercih edilir.

• Avantajı: Metin akıcı kalır, köşeli parantez çok az yer kaplar. Aynı cümlede beş kaynağa göndermek kolaydır: [3]–[7].
• Dezavantajı: Okur, numaranın kime ait olduğunu görmek için kaynakçaya bakmak zorundadır. Kaynak ekleyip çıkardığında numaralar kayar; bu yüzden kaynak yönetim yazılımı neredeyse zorunludur.

Üçüncü aile: Dipnotlu (not) sistemler

Metinde bir üst simge numara görünür ve kaynağın künyesi sayfanın altında (dipnot) ya da bölüm/tez sonunda (sonnot) verilir. Dipnot yalnızca kaynak göstermek için değil, açıklama yapmak için de kullanılabilir. ISNAD dipnotlu sürüm, Chicago notlar-kaynakça sistemi ve hukuktaki dipnot gelenekleri bu ailedendir. Tarih, ilahiyat, hukuk, felsefe ve edebiyat çalışmalarında yaygındır; çünkü bu alanlarda yazma eserlere, arşiv belgelerine, kanun maddelerine ve aynı kaynağın farklı sayfalarına çok sık gönderme yapılır.

• Avantajı: Metin tamamen temiz kalır; uzun açıklamalar, karşılaştırmalar, arşiv künyeleri dipnota taşınabilir.
• Dezavantajı: Dipnotlar sayfa düzenini etkiler; ilk atıf/sonraki atıf kurallarına dikkat etmek gerekir. Elle yönetmek zahmetlidir.

Hangi disiplin hangi stili kullanır?

Aşağıdaki tablo Türkiye’deki ve uluslararası yayıncılıktaki tipik eğilimi gösterir. Bu bir kural değil, bir haritadır. Aynı disiplinde bile farklı enstitüler ve dergiler farklı stiller isteyebilir.

Stil seçerken adım adım