Anket ve Ölçek Hazırlama · Ders 8/14
Likert Puanlama, Ters Maddeler ve Demografik Bölüm
Likert ölçeklerinde toplam ve ortalama puan hesaplamayı, ters maddeleri kodlamayı, puanları yorumlamayı ve demografik soruları (yaş, cinsiyet, gelir) doğru tasarlamayı öğrenirsin.
Veri toplandıktan sonra en sık yapılan hatalardan biri ters maddeleri çevirmeden toplam puan hesaplamaktır. Bu hata alfa katsayısını düşürür, faktör yapısını bozar ve tüm sonuçları yanlış yapar. Bu derste puanlamanın mantığını, ters madde kodlamasını ve puanları nasıl yorumlayacağını öğreneceksin. Dersin ikinci yarısında ise neredeyse her ankette bulunan demografik bölümü tasarlayacağız.
Likert puanlamanın mantığı
- Her seçeneğe bir sayı verilir: 1 = Kesinlikle katılmıyorum … 5 = Kesinlikle katılıyorum.
- Toplam puan: Ölçekteki (ya da alt boyuttaki) tüm madde puanlarının toplamı. 20 maddelik 5’li ölçekte puan 20–100 arasında değişir.
- Ortalama puan: Toplam puanın madde sayısına bölünmesi. Puan her zaman 1–5 arasında kalır ve farklı uzunluktaki alt boyutları karşılaştırmayı kolaylaştırır.
- Hangisini kullanacağın ölçeğin özgün puanlama yönergesine bağlıdır. Yönerge toplam puanı esas alıyorsa ona uy.
Ters maddeler
- Ters madde (reverse-coded item)
- Ölçülen yapının tersini ifade eden madde. Örneğin bir öz yeterlik ölçeğinde “Zor bir problemle karşılaştığımda hemen pes ederim.” maddesine “Kesinlikle katılıyorum” diyen kişi düşük öz yeterliğe sahiptir. Puan hesaplanmadan önce bu maddelerin puanları çevrilmelidir.
| Özgün yanıt | 5’li ölçekte ters puan (6 − x) | 7’li ölçekte ters puan (8 − x) |
|---|---|---|
| 1 | 5 | 7 |
| 2 | 4 | 6 |
| 3 | 3 | 5 |
| 4 | 2 | 4 |
| 5 | 1 | 3 |
| 6 | — | 2 |
| 7 | — | 1 |
SPSS’te ters madde kodlama
- 1
Ters maddeleri belirle
Ölçeğin puanlama yönergesinden ters maddelerin numaralarını yaz (ör. m3, m7, m12).
- 2
Yeniden kodla
Transform > Recode into Different Variables (Dönüştür > Farklı Değişkenlere Yeniden Kodla) menüsünü aç. m3’ü seç, “Output Variable” (Çıktı Değişkeni) adına m3_ters yaz, Change (Değiştir) de.
- 3
Eski ve yeni değerleri gir
Old and New Values (Eski ve Yeni Değerler) düğmesinde 1→5, 2→4, 3→3, 4→2, 5→1 eşleşmelerini ekle. Continue ve OK.
- 4
Alternatif: hesaplamayla
Transform > Compute Variable (Dönüştür > Değişken Hesapla): Hedef değişken m3_ters, ifade 6 - m3.
- 5
Kontrol et
Analyze > Descriptive Statistics > Frequencies (Analiz > Tanımlayıcı İstatistikler > Frekanslar) ile özgün ve ters değişkenin dağılımlarının ayna görüntüsü olduğunu doğrula.
- 6
Toplam/ortalama puanı hesapla
Compute Variable ile, ör. ortalama için MEAN(m1, m2, m3_ters, m4 …), toplam için SUM(…) kullan. Hesaplamada özgün ters maddeyi değil, çevrilmiş hâlini kullandığından emin ol.
Ölçeğin Cronbach alfa katsayısı .42 bulunmuştur; bu nedenle ölçeğin bu örneklemde güvenilir olmadığı sonucuna varılmıştır.
Puanları yorumlamak
Tezlerde ortalama puanları sözel kategorilere dönüştürmek için sık kullanılan bir yöntem, aralık genişliğini hesaplamaktır: (en yüksek değer − en düşük değer) / seçenek sayısı. 5’li ölçekte (5 − 1) / 5 = 0,80.
| Ortalama aralığı | Katılım düzeyi | Düzey yorumu |
|---|---|---|
| 1,00 – 1,80 | Kesinlikle katılmıyorum | Çok düşük |
| 1,81 – 2,60 | Katılmıyorum | Düşük |
| 2,61 – 3,40 | Kararsızım | Orta |
| 3,41 – 4,20 | Katılıyorum | Yüksek |
| 4,21 – 5,00 | Kesinlikle katılıyorum | Çok yüksek |
Akademik Öz Yeterlik Ölçeği 18 madde ve üç alt boyuttan (Sınav Yeterliği: 1–6, Ders Yeterliği: 7–12, Araştırma Yeterliği: 13–18) oluşmaktadır. Maddeler 1 (Hiç uygun değil) ile 5 (Tamamen uygun) arasında puanlanmaktadır. 4., 9. ve 15. maddeler ters puanlanmaktadır. Alt boyut ve toplam puanlar madde ortalamaları alınarak hesaplanmış olup 1–5 arasında değişmektedir; yüksek puan yüksek akademik öz yeterliği göstermektedir.
Demografik (kişisel bilgi) bölümü
Demografik sorular, örneklemi betimlemek ve grup karşılaştırmaları yapmak için kullanılır. Altın kural şudur: Araştırma sorularında ya da örneklemi betimlemede kullanmayacağın bilgiyi sorma. Gereksiz her soru hem yanıt süresini uzatır hem de KVKK’daki “işlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma” ilkesine (veri minimizasyonu) aykırı olabilir.
Yaş: aralık mı, açık yaş mı?
| Biçim | Avantaj | Dezavantaj | Ne zaman? |
|---|---|---|---|
| Açık yaş (“Yaşınız: …… ”) | Oranlı veri; ortalama, korelasyon; sonradan gruplama yapılabilir | Bazı katılımcılar hassas bulabilir; hatalı girişler (ör. 1998 yazmak) | Yaş analizde sürekli değişken olarak kullanılacaksa |
| Doğum yılı | Hesaplanabilir, hatırlaması kolay | Hesap gerekir | Yaşlı gruplarda pratik |
| Aralık (“18–24, 25–34 …”) | Hassasiyeti azaltır, hızlı yanıt | Ordinal veri; sonradan farklı gruplama yapılamaz | Yaş sadece betimleme için ya da gruplar kuramsal olarak belirliyse |
Cinsiyet sorusu
Türkiye’deki tezlerde cinsiyet sorusu çoğunlukla “Kadın / Erkek” seçenekleriyle sorulur. Yanıt vermek istemeyen katılımcılar için “Belirtmek istemiyorum” seçeneği eklemek iyi bir uygulamadır. Bazı araştırmalarda farklı seçenekler ya da açık uçlu yanıt alanı tercih edilebilir; araştırmanın amacına, hedef kitleye ve etik kurulunun beklentilerine göre danışmanınla karar ver. Cinsiyet araştırma değişkeni değilse ve örneklem betimlemesi için gerekli değilse sormayabilirsin.
Cinsiyet: ( ) Bay ( ) Bayan
Gelir sorusu
- Kişisel mi, hane geliri mi? Araştırma sorusuna göre belirle ve soruda açıkça yaz.
- Net mi, brüt mü? Aylık mı? Belirt (genellikle “aylık net” daha kolay yanıtlanır).
- Aralık kullan; aralıkları güncel ekonomik koşullara göre belirle. Yüksek enflasyon dönemlerinde sabit TL aralıkları kısa sürede anlamsızlaşabilir; bu nedenle bazı araştırmacılar algılanan gelir düzeyi sorar.
- Algılanan gelir alternatifi: “Gelirinizi giderinizle karşılaştırdığınızda: ( ) Gelirim giderimden az ( ) Gelirim giderime denk ( ) Gelirim giderimden fazla”.
- “Belirtmek istemiyorum” seçeneği ekle.
Geliriniz: ( ) Düşük ( ) Orta ( ) Yüksek
KİŞİSEL BİLGİ FORMU
1. Yaşınız: ........ (yıl)
2. Cinsiyetiniz: ( ) Kadın ( ) Erkek ( ) Belirtmek istemiyorum
3. Medeni durumunuz: ( ) Evli ( ) Bekâr ( ) Diğer
4. Eğitim durumunuz: ( ) Sağlık meslek lisesi ( ) Ön lisans ( ) Lisans ( ) Lisansüstü
5. Çalıştığınız birim: ( ) Dahili birimler ( ) Cerrahi birimler ( ) Yoğun bakım ( ) Acil ( ) Diğer: ........
6. Meslekte toplam çalışma süreniz: ........ yıl
7. Çalışma şekliniz: ( ) Yalnızca gündüz ( ) Yalnızca gece ( ) Vardiyalı (gece-gündüz)
8. Haftalık ortalama çalışma saatiniz: ........ saat
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Puanlama ve demografik bölüm kontrolü
0/8Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar