Anket ve Ölçek Hazırlama · Ders 4/14
Yeni Ölçek Geliştirme Aşamaları
Madde havuzundan güvenirlik analizine kadar yeni bir ölçek geliştirmenin aşamalarını; Lawshe kapsam geçerlik oranı hesabını, AFA ve DFA mantığını özet ama uygulanabilir biçimde öğrenirsin.
Yeni ölçek geliştirmek, ölçmek istediğin yapıyı kuramsal olarak tanımlamakla başlar ve geçerlik-güvenirlik kanıtlarıyla biter. Bu ders sürecin haritasını verir. Faktör analizinin SPSS’te nasıl yapılacağı istatistik modülünde ayrıntılı anlatılır; burada amaç hangi aşamada ne yapacağını ve neyi raporlayacağını bilmendir.
| Aşama | Ne yaparsın? | Çıktı |
|---|---|---|
| 1. Yapıyı tanımlama | Literatür, kuram, gerekirse nitel görüşmeler | Yapının tanımı ve olası boyutları |
| 2. Madde havuzu | Hedeflenenin 2–3 katı aday madde yazma | Örn. 20 maddelik ölçek için 40–60 madde |
| 3. Uzman görüşü | Kapsam geçerliği: Lawshe ya da benzeri yöntem | Kapsam geçerlik oranları, elenen maddeler |
| 4. Ön deneme | Küçük grupla anlaşılırlık | Dil düzeltmeleri, yanıt süresi |
| 5. Pilot / ilk uygulama | AFA için yeterli örneklem | Faktör yapısı, madde eleme |
| 6. İkinci uygulama | Farklı örneklemde DFA | Yapının doğrulanması |
| 7. Güvenirlik | Alfa/omega, test-tekrar test, madde analizleri | Güvenirlik katsayıları |
| 8. Son form | Puanlama yönergesi, ters maddeler, puan aralığı | Uygulamaya hazır ölçek |
1. Yapıyı tanımla
Ölçmek istediğin kavramın sınırlarını çizmeden madde yazmaya başlamak, sonradan dağınık ve yorumlanamayan bir faktör yapısıyla karşılaşmanın en kesin yoludur. Yapıyı tanımlarken literatürdeki tanımları karşılaştır, kendi çalışma tanımını yaz ve olası alt boyutları belirle.
Dijital ebeveynlik, ebeveynlerin dijital dünyayla ilgili davranışlarıdır.
2. Madde havuzu oluştur
- Kaynaklar: Literatür, benzer ölçekler (madde kopyalamadan, esinlenerek), hedef kitleyle yapılan görüşmeler, kompozisyonlar (“Bana … ile ilgili düşüncelerini yaz”), uzman önerileri.
- Sayı: Son formda hedeflediğin madde sayısının en az iki katı. Eleme süreci sanılandan fazla madde kaybettirir.
- Dağılım: Her alt boyut için dengeli sayıda madde.
- Dil: Kısa, tek fikirli, hedef kitlenin dilinde (bir sonraki derslerde iyi madde yazma kurallarını göreceksin).
- Olumsuz maddeler: Yanıt yanlılığını azaltmak için bazı ters maddeler eklenebilir; ancak çok sayıda ters madde ayrı bir “yöntem faktörü” oluşturabilir.
3. Uzman görüşü ve Lawshe kapsam geçerlik oranı
Uzmanlar (alan uzmanı, ölçme-değerlendirme uzmanı, dil uzmanı) her maddeyi değerlendirir. Lawshe (1975) tekniğinde her uzman her madde için üç seçenekten birini işaretler: “Gerekli”, “Yararlı ama yetersiz”, “Gereksiz” (özgün İngilizce ifadeler: essential, useful but not essential, not necessary; Türkçe literatürde ikinci seçenek “yararlı ama gerekli değil” biçiminde de çevrilir).
- Kapsam geçerlik oranı (KGO / CVR)
- KGO = (Nu − N/2) / (N/2). Nu: maddeye “gerekli” diyen uzman sayısı, N: toplam uzman sayısı. Değer −1 ile +1 arasında değişir.
- Kapsam geçerlik indeksi (KGİ / CVI)
- Ölçekte kalan maddelerin KGO değerlerinin ortalaması. Ölçeğin bütünü için kapsam geçerliğinin göstergesi olarak raporlanır.
Lawshe hesabı: adım adım örnek (12 uzman)
- 1
Adım 1: Uzman sayısını belirle
N = 12, dolayısıyla N/2 = 6.
- 2
Adım 2: Ölçüt değeri bul
Lawshe’nin tablosunda 12 uzman için en düşük kabul edilebilir KGO yaklaşık .56’dır.
- 3
Adım 3: Madde 1’i hesapla
10 uzman “gerekli” dedi. KGO = (10 − 6) / 6 = 4 / 6 = 0,67. 0,67 > 0,56 → madde kalır.
- 4
Adım 4: Madde 2’yi hesapla
8 uzman “gerekli” dedi. KGO = (8 − 6) / 6 = 2 / 6 = 0,33. 0,33 < 0,56 → madde elenir ya da yeniden yazılıp tekrar değerlendirilir.
- 5
Adım 5: Madde 3’ü hesapla
12 uzmanın 12’si “gerekli” dedi. KGO = (12 − 6) / 6 = 1,00 → madde kalır.
- 6
Adım 6: KGİ hesapla
Kalan maddelerin KGO ortalaması: (0,667 + 1,000) / 2 ≈ 0,83. Yaygın uygulamada KGİ, KGO ölçüt değerine eşit ya da ondan büyükse (burada 0,83 > 0,56) ölçeğin kapsam geçerliği yeterli kabul edilir.
| Uzman sayısı | En düşük KGO |
|---|---|
| 5 | .99 |
| 6 | .99 |
| 7 | .99 |
| 8 | .75 |
| 9 | .78 |
| 10 | .62 |
| 11 | .59 |
| 12 | .56 |
| 13 | .54 |
| 14 | .51 |
| 15 | .49 |
| 20 | .42 |
| 25 | .37 |
| 30 | .33 |
| 40 | .29 |
Sayın Uzman,
Aşağıda “” için hazırlanan aday maddeler yer almaktadır. Ölçeğin amacı düzeyini üzerinde ölçmektir. Lütfen her maddenin bu yapıyı ölçmek için uygunluğunu değerlendiriniz.
| No | Madde | Gerekli | Yararlı ama yetersiz | Gereksiz | Öneriniz |
| 1 | ... | ( ) | ( ) | ( ) | ............ |
| 2 | ... | ( ) | ( ) | ( ) | ............ |
Genel görüşleriniz (eksik gördüğünüz alanlar, dil, uzunluk): ......................
Uzmanın Unvanı, Adı Soyadı: ............ Uzmanlık Alanı: ............ Tarih: ..........
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
4–5. Ön deneme, pilot uygulama ve AFA
Uzman görüşünden sonra küçük bir grupla anlaşılırlık denemesi yapılır. Ardından maddeler, faktör analizi için yeterli büyüklükte bir örnekleme uygulanır. Bu uygulamada açımlayıcı faktör analizi (AFA) ile maddelerin kaç boyutta toplandığı keşfedilir.
| Ölçüt | Yaygın kabul | Anlamı |
|---|---|---|
| KMO (Kaiser-Meyer-Olkin) | ≥ .60 kabul edilebilir, ≥ .80 iyi | Örneklemin faktör analizine uygunluğu |
| Bartlett küresellik testi | p < .05 | Maddeler arası korelasyonların faktör analizine uygunluğu |
| Özdeğer (eigenvalue) | > 1 (yamaç birikinti grafiği ve paralel analizle birlikte) | Faktör sayısına karar |
| Faktör yükü | ≥ .30 ya da ≥ .40 (araştırmacının gerekçesine göre) | Maddenin faktörle ilişkisi |
| Binişik madde | İki faktördeki yükler arası fark < .10 ise sorunlu | Maddenin hangi faktöre ait olduğu belirsiz |
| Açıklanan varyans | Sosyal bilimlerde %40–60 sıklıkla yeterli görülür | Yapının ne kadarının açıklandığı |
| Madde-toplam korelasyonu | ≥ .30 | Maddenin ölçeğin bütünüyle tutarlılığı |
6–7. DFA ve güvenirlik
AFA ile keşfedilen yapı, farklı bir örneklemde DFA ile doğrulanmalıdır. Aynı veriyle AFA ve DFA yapmak bağımsız doğrulama sayılmaz; örneklem yeterince büyükse veriyi rastgele iki yarıya bölmek bir alternatiftir. Ardından güvenirlik kanıtları toplanır.
| Yöntem | Ne gösterir? | Yaygın ölçüt |
|---|---|---|
| Cronbach alfa | İç tutarlılık | ≥ .70 (yeni ölçeklerde ≥ .60 tartışmalı biçimde kabul görebilir) |
| McDonald omega | İç tutarlılık (faktör yüklerini dikkate alır) | ≥ .70 |
| Test-tekrar test | Zamana karşı kararlılık (genellikle 2–4 hafta arayla) | Korelasyon ≥ .70 |
| Alt-üst %27 grup karşılaştırması | Maddelerin ayırt ediciliği | Gruplar arası anlamlı fark |
| Bileşik güvenirlik (CR) ve AVE | DFA tabanlı güvenirlik ve yakınsak geçerlik | CR ≥ .70, AVE ≥ .50 |
Müşteri Deneyimi Ölçeği’nin geliştirilmesi amacıyla önce alanyazın taraması ve 15 müşteriyle yapılan yarı yapılandırılmış görüşmeler sonucunda 48 maddelik bir havuz oluşturulmuştur. Maddeler pazarlama alanından 9, ölçme ve değerlendirmeden 2 ve Türk dilinden 1 olmak üzere 12 uzmana sunulmuş; Lawshe tekniğiyle KGO değeri .56’nın altında kalan 14 madde çıkarılmıştır (KGİ = .78). 34 maddelik deneme formu 20 kişilik bir grupla anlaşılırlık açısından denenmiş, ardından 356 katılımcıya uygulanmıştır. AFA sonucunda (KMO = .91; Bartlett χ² = 4312.5, p < .001) açıklanan varyansın %58,4’ünü karşılayan dört faktörlü 22 maddelik yapı elde edilmiştir. Bu yapı, 402 katılımcıdan oluşan ikinci bir örneklemde DFA ile doğrulanmıştır (χ²/sd = 2.31, RMSEA = .057, CFI = .95, SRMR = .046). Cronbach alfa katsayıları alt boyutlar için .79–.87, tamamı için .91’dir.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Ölçek geliştirme kontrol listesi
0/8Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar