Anket ve Ölçek Hazırlama · Ders 3/14
Ölçek Uyarlama Süreci Adım Adım
Yabancı dildeki bir ölçeği çeviri–geri çeviri, uzman görüşü, dil eşdeğerliği, pilot uygulama ve doğrulayıcı faktör analiziyle Türkçeye uyarlamayı adım adım öğrenirsin.
Ölçek uyarlama, bir ölçeği yalnızca Türkçeye çevirmek değildir. Amaç, özgün ölçeğin ölçtüğü yapının Türk kültüründe de aynı anlamda ve aynı yapıda ölçülmesini sağlamaktır. “İyi bir İngilizcem var, kendim çeviririm” yaklaşımı jüride en sık eleştirilen noktalardan biridir. Bu derste uluslararası kabul gören uyarlama basamaklarını (ör. International Test Commission’ın test uyarlama yönergeleri ve kültürlerarası uyarlama literatürü) Türk tez uygulamasına uygun biçimde öğreneceksin.
- Kültürlerarası uyarlama (cross-cultural adaptation)
- Bir ölçeğin başka bir dil ve kültürde kullanılabilmesi için dilsel, kavramsal ve psikometrik eşdeğerliğin sağlanması süreci.
- Geri çeviri (back-translation)
- Türkçeye çevrilmiş metnin, özgün ölçeği görmemiş bağımsız bir çevirmen tarafından yeniden kaynak dile çevrilmesi ve özgün metinle karşılaştırılması. Literatürde Brislin’in çalışmalarıyla yaygınlaşmıştır.
- Dil eşdeğerliği (linguistic equivalence)
- Her iki dili bilen bir grubun özgün ve Türkçe formları belirli aralıkla doldurması ve iki formdan elde edilen puanlar arasındaki ilişkinin incelenmesiyle gösterilen eşdeğerlik.
Uyarlama süreci: genel bakış
Uyarlama basamakları
- 1
İzin
Özgün ölçeği geliştiren yazardan uyarlama izni al. Ayrıca başka biri daha önce Türkçeye uyarlamış mı, kontrol et (YÖK Ulusal Tez Merkezi, DergiPark, Google Akademik). Mükerrer uyarlama gereksizdir.
- 2
İleri çeviri (forward translation)
Ölçeği, ana dili Türkçe olan ve kaynak dile hâkim en az iki bağımsız çevirmene çevirt. Bunlardan biri alan uzmanı (ör. psikolojik danışman), diğeri alan dışından dil uzmanı olabilir. Böylece hem kavramsal doğruluk hem de günlük dile uygunluk yakalanır.
- 3
Çevirilerin birleştirilmesi (sentez)
Araştırmacı ve danışman, çevirileri madde madde karşılaştırarak her madde için en uygun Türkçe ifadeyi seçer ya da birleştirir. Gerekçeler bir tabloda kaydedilir.
- 4
Geri çeviri
Birleştirilmiş Türkçe form, özgün ölçeği görmemiş, ana dili kaynak dil olan ya da kaynak dile çok iyi hâkim bağımsız çevirmen(ler) tarafından yeniden kaynak dile çevrilir.
- 5
Karşılaştırma ve uzman paneli
Geri çeviri özgün metinle karşılaştırılır. Anlam kayması olan maddeler yeniden ele alınır. Alan uzmanları ve dil uzmanlarından oluşan bir panel (genellikle 5–10 kişi) maddeleri anlam, kültüre uygunluk ve anlaşılırlık açısından değerlendirir.
- 6
Türkçe dil uzmanı incelemesi
Türkçe form dil bilgisi, yazım ve anlaşılırlık açısından bir Türk dili uzmanına inceletilir.
- 7
Dil eşdeğerliği çalışması
İki dili bilen bir grup (ör. İngiliz dili eğitimi öğrencileri) önce özgün, 2–3 hafta sonra Türkçe formu (ya da tersi) doldurur. İki formun toplam ve madde puanları arasındaki korelasyonlar hesaplanır; anlamlı ve yüksek korelasyon beklenir.
- 8
Ön deneme (bilişsel görüşme / pilot)
Hedef kitleden küçük bir grup (ör. 20–30 kişi) formu doldurur ve anlaşılmayan maddeleri belirtir. Bazı araştırmacılar katılımcıya maddeyi kendi sözcükleriyle açıklatır (bilişsel görüşme).
- 9
Ana uygulama ve yapı geçerliği
Hedef kitleden yeterli büyüklükte bir örnekleme uygulanır. Özgün ölçeğin faktör yapısı doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ile test edilir. Uyum kötüyse açımlayıcı faktör analizi (AFA) ile yapı incelenebilir.
- 10
Güvenirlik ve ek geçerlik kanıtları
Cronbach alfa ve/veya McDonald omega, gerekirse test-tekrar test güvenirliği; ilişkili bir ölçekle ölçüt geçerliği ya da madde-toplam korelasyonları raporlanır.
| Madde | Özgün | Çevirmen 1 | Çevirmen 2 | Seçilen ifade ve gerekçe |
|---|---|---|---|---|
| 3 | I feel blue most of the day. | Günün çoğunda kendimi mavi hissediyorum. | Günün büyük bölümünde kendimi hüzünlü hissediyorum. | “Hüzünlü”: “feel blue” deyimdir; birebir çeviri Türkçede anlamsızdır. |
| 7 | I can handle whatever comes my way. | Yoluma çıkan her şeyle başa çıkabilirim. | Karşıma ne çıkarsa üstesinden gelebilirim. | “Karşıma ne çıkarsa üstesinden gelebilirim”: daha doğal Türkçe. |
| 12 | I go to church regularly. | Düzenli olarak kiliseye giderim. | İbadethaneye düzenli giderim. | “Düzenli olarak ibadet yerine giderim”: uzman panelinde tartışıldı; kültürel uyum için “kilise” yerine genel bir ifade seçildi ve bu içerik değişikliği gerekçesiyle özgün yazara bildirildi. |
“I feel butterflies in my stomach before exams.” → “Sınavlardan önce midemde kelebekler hissederim.”
Ölçek araştırmacı tarafından Türkçeye çevrilmiş ve danışman tarafından kontrol edilmiştir.
Dil eşdeğerliği: nasıl yapılır, nasıl raporlanır?
- Katılımcılar: Her iki dili iyi bilen kişiler (ör. yabancı dil öğretmenliği öğrencileri, mütercim-tercümanlık öğrencileri). Literatürde genellikle 30–60 kişi civarında gruplar kullanılır.
- Uygulama: Birinci hafta özgün form, iki-üç hafta sonra Türkçe form (yarısına tersi sıra uygulanabilir).
- Analiz: İki formun toplam puanları arasında Pearson korelasyonu, madde düzeyinde korelasyonlar; gerekirse eşleştirilmiş örneklemler t testiyle ortalamaların farklı olmadığı gösterilir.
- Yorum: Yüksek ve anlamlı korelasyonlar (ör. .80 ve üzeri) ile anlamlı olmayan ortalama farkı, dil eşdeğerliğinin kanıtı olarak sunulur.
Doğrulayıcı faktör analizi (DFA)
Uyarlamada temel soru şudur: Özgün ölçekte iki boyutlu bulunan yapı, Türk örnekleminde de iki boyutlu mu? Bunu DFA ile test edersin. DFA için genellikle AMOS, LISREL, Mplus ya da R’deki lavaan paketi kullanılır; Jamovi ve JASP da DFA modülleri sunar. SPSS’in temel paketinde DFA yoktur.
| İndeks | İyi uyum | Kabul edilebilir uyum |
|---|---|---|
| χ²/sd (ki-kare/serbestlik derecesi) | ≤ 3 | ≤ 5 |
| RMSEA | ≤ .05 | ≤ .08 |
| SRMR | ≤ .05 | ≤ .08 |
| CFI | ≥ .95 | ≥ .90 |
| TLI (NNFI) | ≥ .95 | ≥ .90 |
| GFI / AGFI | ≥ .90 / ≥ .90 | ≥ .85 / ≥ .80 |
Ölçeğin iki faktörlü yapısı 412 üniversite öğrencisinden elde edilen veriyle doğrulayıcı faktör analiziyle sınanmıştır. İlk analizde uyum indeksleri χ²/sd = 3.42, RMSEA = .077, CFI = .91, TLI = .90, SRMR = .062 olarak bulunmuştur. Aynı alt boyutta yer alan ve içerik olarak benzer olan 4. ve 5. maddelerin hata terimleri arasında kovaryans tanımlandıktan sonra uyum değerleri χ²/sd = 2.71, RMSEA = .065, CFI = .94, TLI = .93, SRMR = .051 olarak elde edilmiştir. Standartlaştırılmış faktör yükleri .48 ile .82 arasında değişmektedir. Bu değerler modelin kabul edilebilir düzeyde uyum gösterdiğini ortaya koymaktadır. Ölçeğin Cronbach alfa katsayısı alt boyutlar için .81 ve .78, tamamı için .86 bulunmuştur.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Ölçek uyarlama kontrol listesi
0/10Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar