Paradigma ve Araştırma Yaklaşımları

Yöntem bölümüne “Bu araştırmada tarama modeli kullanılmıştır.” diye başlamadan önce bir adım geri çekilmen gerekir: Gerçeği nasıl görüyorsun ve onu nasıl bilebileceğini düşünüyorsun? Bu sorunun cevabı, araştırma paradigmanı belirler. Paradigma, seçeceğin deseni, örneklemi, veri toplama aracını ve analizi görünmez bir şekilde yönlendirir.

Korkma; bu ders bir felsefe dersi değil. Amacımız, jüri “Neden nitel çalıştınız?” diye sorduğunda tek bir cümleyle geçiştirmek yerine tutarlı bir mantıkla cevap verebilmeni sağlamak.

Paradigma

Bir araştırmacının gerçekliğin doğası (ontoloji), bilginin nasıl elde edileceği (epistemoloji) ve hangi yolların uygun olduğu (metodoloji) hakkındaki temel varsayımlar bütünü. Kısaca: araştırmaya baktığın “gözlük”.

Ontoloji

“Gerçeklik nedir?” sorusu. Tek ve nesnel bir gerçek mi var, yoksa insanların yaşantılarıyla kurulan çok sayıda gerçeklik mi?

Epistemoloji

“Gerçeği nasıl bilebiliriz?” sorusu. Ölçerek ve sayarak mı, yoksa insanların anlattıklarını yorumlayarak mı?

1. Pozitivist (ve post-pozitivist) yaklaşım

Pozitivist bakışa göre dışarıda araştırmacıdan bağımsız, ölçülebilir bir gerçeklik vardır. Araştırmacı tarafsız durmaya çalışır, değişkenleri tanımlar, ölçer ve hipotezleri sınar. Bugün çoğu nicel tez aslında post-pozitivist bir zemine dayanır: Gerçeğe ancak yaklaşık olarak ulaşılabileceği, ölçümlerin hata içerebileceği kabul edilir; bu yüzden geçerlik, güvenirlik ve olasılık (p değeri, güven aralığı) kavramları kullanılır.

• Anahtar kelimeler: değişken, hipotez, ölçme, genelleme, nedensellik, nesnellik.
• Tipik desenler: tarama, korelasyonel, nedensel karşılaştırma, deneysel.
• Tipik veri: ölçek puanları, test puanları, laboratuvar ölçümleri, kayıt verileri.

2. Yorumlayıcı (yapılandırmacı) yaklaşım

Yorumlayıcı bakışa göre toplumsal gerçeklik insanların anlamlandırmalarıyla oluşur; aynı olay farklı kişiler için farklı anlamlar taşır. Araştırmacı tarafsız bir gözlemci değil, anlamı katılımcılarla birlikte kuran bir yorumcudur. Bu yüzden araştırmacının konumunu ve önyargılarını açıkça yazması (yansıtıcılık / reflexivity) beklenir.

• Anahtar kelimeler: anlam, deneyim, bağlam, derinlik, bakış açısı, yorum.
• Tipik desenler: olgubilim, durum çalışması, gömülü kuram, etnografi, anlatı araştırması.
• Tipik veri: görüşme dökümleri, gözlem notları, günlükler, dokümanlar.

3. Pragmatist yaklaşım

Pragmatist araştırmacı “Hangi felsefe doğru?” tartışmasına takılmaz; araştırma sorusunu en iyi hangi yol cevaplıyorsa onu kullanır. Karma yöntem araştırmalarının en sık dayandığı paradigma budur. Örneğin hem “Ne kadar yaygın?” hem “Neden böyle?” sorusunu soruyorsan, nicel ve nitel veriyi birleştirmek pragmatik bir tercihtir.