SPSS ile Analiz ve Bulguları Yorumlama · Ders 1/15
Analize Başlamadan: Ortak Veri Seti, Test Seçimi ve Raporlama Kuralları
Modül boyunca kullanacağın 250 öğrencilik örnek veri setini tanır, her analizde izleyeceğin çerçeveyi, Türkçe tezlerde sayı yazımını ve APA 7 tablo düzenini öğrenirsin.
Bu modülde SPSS ile en sık kullanılan analizleri tek tek çalıştıracak, çıktıyı okuyacak ve sonucu teze yazılacak hale getireceksin. Pek çok öğrenci SPSS’te düğmelere basmayı öğrenir ama çıktıdaki onlarca sayıdan hangisinin önemli olduğunu, bunu bulgular bölümünde nasıl cümleye dökeceğini bilemez. Danışmanların en sık geri çevirdiği bölüm de tam olarak budur: yanlış satırdan okunmuş p değeri, etki büyüklüğü olmayan sonuç, metinle uyuşmayan tablo.
Modülün ortak örnek veri seti
Bütün derslerde aynı senaryoyu kullanacağız; böylece aynı veriye farklı sorular sorulduğunda hangi analizin seçildiğini net biçimde göreceksin. Senaryo şöyle: Bir devlet üniversitesinin eğitim fakültesinde, “Üniversite öğrencilerinde akademik öz yeterlik, sınav kaygısı ve akademik başarı arasındaki ilişkiler” başlıklı bir yüksek lisans tezi için 250 öğrenciden veri toplanmıştır. Ayrıca gönüllü 30 öğrenciye altı haftalık “Etkili Ders Çalışma Becerileri” programı uygulanmış, programdan önce ve sonra başarı testi yapılmıştır.
| SPSS adı (Name) | Etiket (Label) | Ölçme düzeyi (Measure) | Kodlama / aralık |
|---|---|---|---|
| cinsiyet | Cinsiyet | Nominal (Sınıflama) | 1 = Kadın (n = 142), 2 = Erkek (n = 108) |
| sinif | Sınıf düzeyi | Ordinal (Sıralama) | 1 (n = 68), 2 (n = 64), 3 (n = 60), 4 (n = 58) |
| aoy_top | Akademik öz yeterlik toplam puanı | Scale (Ölçek) | 10 madde, 5’li Likert; 10–50 |
| sk_top | Sınav kaygısı toplam puanı | Scale (Ölçek) | 12 madde, 5’li Likert; 12–60 |
| gno | Genel not ortalaması | Scale (Ölçek) | 0,00–4,00 |
| calisma | Haftalık ders çalışma saati | Scale (Ölçek) | 0–40 saat (sağa çarpık) |
| on_test / son_test | Başarı testi ön test / son test | Scale (Ölçek) | 0–100; yalnız deney grubu (n = 30) |
| izleme | Başarı testi izleme ölçümü | Scale (Ölçek) | Programdan 4 hafta sonra (n = 30) |
| Değişken | Ort. (M) | Ss (SD) | En düşük | En yüksek |
|---|---|---|---|---|
| Akademik öz yeterlik | 37,01 | 6,24 | 18 | 50 |
| Sınav kaygısı | 36,30 | 7,38 | 15 | 58 |
| Genel not ortalaması | 2,84 | 0,52 | 1,32 | 3,98 |
| Haftalık çalışma saati | 11,20 | 6,85 | 0 | 38 |
Test seçimine kısa hatırlatma
Doğru testi seçmek için üç soruyu sor: (1) Fark mı arıyorum, ilişki mi, yordama mı? (2) Bağımlı değişkenim hangi ölçme düzeyinde? (3) Gruplar bağımsız mı (farklı kişiler), ilişkili mi (aynı kişilerin tekrarlı ölçümü)? Varsayımlar (özellikle normallik) karşılanıyorsa parametrik, karşılanmıyorsa ya da veri sıralama düzeyindeyse parametrik olmayan karşılığı seçilir.
| Soru türü (örnek senaryodan) | Parametrik test | Parametrik olmayan karşılığı | Ders |
|---|---|---|---|
| Kadın ve erkeklerin öz yeterliği farklı mı? (2 bağımsız grup) | Bağımsız örneklem t-testi | Mann-Whitney U | 2 ve 6 |
| Program sonrası başarı arttı mı? (aynı kişiler, 2 ölçüm) | Eşleştirilmiş örneklem t-testi | Wilcoxon işaretli sıralar | 3 ve 6 |
| Sınav kaygısı sınıf düzeyine göre farklı mı? (3+ bağımsız grup) | Tek yönlü ANOVA | Kruskal-Wallis H | 4 ve 7 |
| Ön, son, izleme ölçümleri farklı mı? (aynı kişiler, 3+ ölçüm) | Tekrarlı ölçümler ANOVA | Friedman | 5 ve 7 |
| Cinsiyet ve sınıfın kaygıya ortak etkisi? (2 faktör) | İki yönlü (faktöriyel) ANOVA | — | 5 |
| Cinsiyet ile kaygı düzeyi kategorisi ilişkili mi? (iki kategorik) | — | Ki-kare bağımsızlık testi / Fisher | 8 |
| Öz yeterlik ile not ortalaması ilişkili mi? | Pearson korelasyonu | Spearman sıra farkları korelasyonu | 9 |
| Not ortalamasını hangi değişkenler yordar? | Basit / çoklu doğrusal regresyon | — | 10 |
| Başarısızlık riskini (evet/hayır) ne yordar? | İkili lojistik regresyon | — | 11 |
Her analizde izleyeceğimiz çerçeve
- Ne zaman kullanılır? Hangi araştırma sorusu ve hangi değişken türleriyle.
- Varsayımlar ve nasıl kontrol edilir? Hangi test, hangi grafik, hangi ölçüt.
- SPSS menü yolu: İngilizce ve Türkçe arayüz adları, hangi kutuya hangi değişken, hangi seçenekler işaretlenir.
- Örnek SPSS çıktısı: Çıktının gerçekçi bir temsili.
- Çıktıda nereye bakılır? Hangi tablo, hangi satır, hangi sütun.
- Yorum: Sayıların anlamı, etki büyüklüğü ve pratik anlam.
- APA 7 tez tablosu: Çıktıdan teze taşınacak sade tablo.
- Bulgu paragrafı: Teze olduğu gibi uyarlayabileceğin örnek metin.
- Sık hatalar: Danışmanların en çok düzelttiği noktalar.
- Jamovi karşılığı: Ücretsiz alternatifte aynı analiz.
Türkçe tezlerde sayı yazımı: virgül ve sıfırsız p
Türkçede ondalık ayırıcı virgüldür (2,84), İngilizcede noktadır (2.84). Türkçe yazılan tezlerin büyük çoğunluğunda istatistikler de virgülle yazılır. APA 7 ayrıca, 1’den büyük olamayan istatistiklerin (p, r, β, α, η², R², Cramer V) başına sıfır konmamasını ister: p = ,015; r = ,38. 1’den büyük olabilen değerlerde (ortalama, standart sapma, t, F, Cohen d, B) baştaki sıfır yazılır: d = 0,31; B = 0,02.
| İstatistik | Doğru yazım | Baştaki sıfır | Gerekçe |
|---|---|---|---|
| p değeri | p = ,015 / p < ,001 | Yok | 1’i aşamaz |
| Korelasyon | r = ,38 / r = −,42 | Yok | −1 ile +1 arasında |
| Standartlaştırılmış beta | β = ,25 | Yok | Genellikle 1’i aşamaz |
| Cronbach alfa | α = ,87 | Yok | 1’i aşamaz |
| Eta kare, R² | η² = ,058 / R² = ,21 | Yok | 0–1 arası oran |
| Cohen d | d = 0,31 | Var | 1’i aşabilir |
| Ortalama, Ss | M = 37,84, SD = 6,12 | Var | Ölçek değeri |
| t, F, χ² | t(248) = 2,45 | Var | Sınırsız |
| Yüzde | %49,3 | — | Türkçede % işareti sayıdan önce |
Kadınların ortalaması 37.84, erkeklerin 35,91’dir; fark anlamlıdır (t=2.45, p=0.015, d=.31).
Gruplar arasındaki fark anlamlıdır (p = ,000).
İstatistik sembolleri
| Sembol | Anlamı | Türkçe tezlerdeki yaygın karşılığı |
|---|---|---|
| N / n | Toplam örneklem / alt grup büyüklüğü | N / n |
| M | Aritmetik ortalama | X̄ ya da Ort. |
| SD | Standart sapma | Ss |
| df | Serbestlik derecesi | sd |
| t, F, χ², U, H, z | Test istatistikleri | Aynı |
| p | Anlamlılık düzeyi (olasılık) | p |
| d, η², η²p, r, V | Etki büyüklükleri | Aynı |
| B, SE, β | Ham regresyon katsayısı, standart hata, standartlaştırılmış katsayı | B, SH (Sh), β |
| R², ΔR² | Açıklanan varyans, varyans değişimi | Aynı |
| α | Cronbach alfa güvenirlik katsayısı | Aynı |
APA 7 tablo anatomisi
Teze girecek her tablo için
- 1
Tablo numarası
Tablonun üstünde, kalın: Tablo 3. Numaralar bölüm içinde ya da tez boyunca sıralı ilerler (enstitüne göre “Tablo 4.3” biçimi de olabilir).
- 2
Tablo başlığı
Numaranın bir satır altında, italik ve büyük harfle başlayan kelimelerle: Cinsiyete Göre Akademik Öz Yeterlik Puanlarının Karşılaştırılması.
- 3
Yalnızca yatay çizgi
Üst sınır, başlık satırı altı ve alt sınır. Dikey çizgi ve hücre gölgesi kullanılmaz. SPSS’in gri, çerçeveli tablosu olduğu gibi teze konmaz.
- 4
Sade içerik
Çıktıdaki her sayıyı değil, okuyucunun ihtiyaç duyduğu sayıları koy: n, M, SD, test istatistiği, df, p, etki büyüklüğü.
- 5
Ondalık hizası ve basamak
Genellikle iki ondalık basamak; p değerleri iki ya da üç basamak (,015 / < ,001). Aynı sütunda basamak sayısı eşit olsun.
- 6
Not
Tablonun altında Not. ile kısaltmaları, ölçek aralığını, yıldızların anlamını açıkla (ör. tek yıldız: p < ,05; iki yıldız: p < ,01; üç yıldız: p < ,001).
Etki büyüklüğü: anlamlılığın yanına mutlaka
| Ölçü | Kullanıldığı analiz | Küçük | Orta | Büyük |
|---|---|---|---|---|
| Cohen d | t-testleri | 0,20 | 0,50 | 0,80 |
| η² / η²p | ANOVA | ,01 | ,06 | ,14 |
| r | Korelasyon, Mann-Whitney, Wilcoxon (r = z/√N) | ,10 | ,30 | ,50 |
| Cramer V (2×2 ya da 2×k tablo) | Ki-kare bağımsızlık testi | ,10 | ,30 | ,50 |
| f² | Regresyon | ,02 | ,15 | ,35 |
Kendini dene
Kendini dene
Analize başlamadan önce
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar