Araştırma Yöntemleri · Ders 12/14
Nitel Analiz Yazılımları, Kod Tablosu ve Nitel Bulgu Yazımı
MAXQDA, NVivo, ATLAS.ti ile ücretsiz alternatifler QualCoder ve Taguette’in temel kullanımını öğrenir; kod tablosu hazırlar ve nitel bulguları alıntılarla profesyonelce yazarsın.
Nitel analiz yazılımları (CAQDAS: Computer-Assisted Qualitative Data Analysis Software) verini düzenlemeni, kodlamanı, kodları aramanı ve görselleştirmeni kolaylaştırır. Ama unutma: Yazılım analiz yapmaz, sen yaparsın. Yazılım bir dosya dolabı ve büyüteçtir; kodun anlamına ve temaya sen karar verirsin.
| Yazılım | Lisans | Güçlü yönü | Kimin için? |
|---|---|---|---|
| MAXQDA | Ücretli (öğrenci lisansı mevcut) | Kullanıcı dostu arayüz, güçlü görselleştirme (MAXMaps, Kod Matris Tarayıcısı), karma yöntem araçları | Türkiye’de lisansüstü tezlerde yaygın |
| NVivo | Ücretli (öğrenci lisansı mevcut) | Büyük veri setleri, sorgular (kodlama matrisi), sosyal medya ve anket verisi | Büyük projeler, uluslararası ekipler |
| ATLAS.ti | Ücretli (masaüstü ve web sürümleri) | Ağ (network) görünümleri, alıntı (quotation) odaklı çalışma | Gömülü kuram ve kavram ilişkisi kuranlar |
| QualCoder | Ücretsiz, açık kaynak | Metin, görüntü, ses ve video kodlama; raporlar | Bütçesi olmayan ama kapsamlı araç isteyenler |
| Taguette | Ücretsiz, açık kaynak | Çok sade; metni vurgula ve etiketle | Küçük projeler, ilk kez kodlayanlar |
MAXQDA ile temel akış
MAXQDA’da ilk projen
- 1
Proje oluştur
New Project / Yeni Proje ile proje dosyanı kaydet.
- 2
Dökümleri içe aktar
Import sekmesinden Word/PDF dökümlerini ekle. Belgeler sol üstteki Document System / Doküman Sistemi panelinde görünür.
- 3
Kodla
Belgeyi Document Browser / Doküman Tarayıcısında aç, metni seç; yeni kod oluşturup ata ya da seçili metni Code System / Kod Sistemi panelindeki bir koda sürükle.
- 4
Kodlanmış parçaları getir
Bir kodu ve belgeleri etkinleştirdiğinde ilgili parçalar Retrieved Segments / Getirilen Bölümler panelinde listelenir; alıntı seçmek için idealdir.
- 5
Görselleştir
Visual Tools altında Code Matrix Browser (kodların belgelere dağılımı) ve MAXMaps (tema haritası) kullanılabilir.
NVivo ile temel akış
NVivo’da ilk projen
- 1
Proje oluştur ve dosya içe aktar
Import > Files ile dökümleri ekle; dosyalar Data > Files altında görünür.
- 2
Kod oluştur
Eski sürümlerde “node” denilen kodlar Codes bölümünde tutulur; hiyerarşik (ana kod–alt kod) düzenlenebilir.
- 3
Kodla
Metni seç, sağ tıkla Code / Code Selection ile mevcut ya da yeni koda ata veya sürükle bırak.
- 4
Sorgula
Explore sekmesindeki Word Frequency, Text Search ve Matrix Coding sorgularıyla örüntüleri incele; Hierarchy Chart ile kod ağırlıklarını gör.
ATLAS.ti ile temel akış
- Belgeleri ekle (Add Documents).
- Metni seçip kod ata; seçilen parça bir alıntı (quotation) olarak kaydedilir.
- Kodları Code Manager üzerinden düzenle, grupla (code groups).
- Code-Document Table ile kodların belgelere dağılımını, Networks ile kod ve temalar arasındaki ilişkileri görselleştir.
Ücretsiz alternatifler
- QualCoder: Python tabanlı, açık kaynaklı masaüstü programı. Dosyaları içe aktarır (Manage files), metin ve medya kodlamaya izin verir (Coding > Code text), kodlama raporları ve kod-katılımcı tabloları üretir (Reports).
- Taguette: Tarayıcıda ya da masaüstünde çalışan çok sade bir araç. Proje oluştur, belgeyi yükle, metni vurgula, etiket (tag) ekle; vurgulanmış parçaları etikete göre dışa aktar. Kod hiyerarşisi ve ileri analiz özellikleri sınırlıdır.
- Word / Excel ile elle kodlama: Küçük veri setlerinde Word’de yorum (açıklama) ekleyerek ya da Excel’de “katılımcı – veri parçası – kod – kategori – tema” sütunlarıyla kodlama yapmak tamamen meşrudur. Önemli olan sistematik olmaktır.
Kod tablosu örneği
Kod tablosu, temaların, alt temaların ve kodların hiyerarşisini tek bakışta gösterir. Bulgular bölümünün başında ya da her temanın başında verilir. Bazı tezlerde kodu dile getiren katılımcılar da yazılır; bu, okuyucunun verinin dağılımını görmesini sağlar.
| Tema | Kategori | Kodlar | Katılımcılar |
|---|---|---|---|
| Ekranın ardındaki sessizlik | Etkileşim kaybı | Kamerası kapalı öğrenciler, geri bildirim alamama, sınıf havasının yokluğu | Ö1, Ö2, Ö4, Ö5, Ö7, Ö9, Ö10, Ö12 |
| Ekranın ardındaki sessizlik | Görünmez öğrenciler | Derse katılmayan öğrenciler, cihaz ve internet yoksunluğu | Ö3, Ö6, Ö8, Ö11 |
| Yeniden öğrenen öğretmen | Dijital beceri geliştirme | Yeni araçları deneme, meslektaştan öğrenme, çevrim içi kurslar | Ö1, Ö3, Ö5, Ö6, Ö9 |
| Yeniden öğrenen öğretmen | Pedagojik uyarlama | Ders süresini kısaltma, etkileşimli etkinlikler, oyunlaştırma | Ö2, Ö5, Ö7, Ö12 |
| Evde bitmeyen mesai | İş-yaşam sınırı | Gece gelen mesajlar, kendi çocuğuyla aynı anda ders, mekân paylaşımı | Ö4, Ö8, Ö10, Ö11, Ö12 |
Nitel bulgu yazımı
Bir temayı yazmanın yapısı
- 1
Temayı tanıt
Tema adını ve kısa tanımını ver; kaç kategoriden oluştuğunu belirt.
- 2
Kategorileri sırayla anlat
Her kategori için verinin ne söylediğini kendi cümlelerinle yorumla.
- 3
Doğrudan alıntılarla destekle
Yoruma en iyi kanıt olan, canlı ve kısa alıntıları seç; katılımcı kodunu ver.
- 4
Çeşitliliği ve aykırı durumları göster
Herkes aynı şeyi söylemiyorsa farklı bakışları da yansıt.
- 5
Araştırma sorusuna bağla
Temanın araştırma sorusuna ne cevap verdiğini bir iki cümleyle toparla. Literatürle karşılaştırmayı çoğunlukla tartışma bölümüne bırak.
4.1. Ekranın Ardındaki Sessizlik
Öğretmenlerin büyük bölümü, uzaktan eğitim sürecini sınıfla kurdukları canlı etkileşimin kaybolduğu bir dönem olarak tanımlamıştır. Bu tema “etkileşim kaybı” ve “görünmez öğrenciler” olmak üzere iki kategoriden oluşmaktadır.
Etkileşim kaybı kategorisinde öğretmenler, kameraların kapalı olmasının öğrencilerin anlayıp anlamadığını izlemeyi zorlaştırdığını vurgulamıştır. Ö4 bu durumu şöyle ifade etmiştir:
“Karşımda yirmi siyah kare var. Soru soruyorum, sessizlik… Duvara ders anlatıyormuş gibi hissediyordum.” (Ö4, kadın, 12 yıl)
Benzer biçimde Ö9, öğrencilerin yüz ifadelerini görememenin ders anlatımını “karanlıkta yürümek” gibi hissettirdiğini belirtmiştir. Öte yandan iki öğretmen (Ö2, Ö7), özellikle çekingen öğrencilerin sohbet kutusunu kullanarak sınıfta hiç konuşmadıkları kadar soru sorduklarını fark etmiştir. Bu bulgu, etkileşimin tamamen kaybolmadığını, bazı öğrenciler için biçim değiştirdiğini düşündürmektedir.
Ö3: “Çocukların yarısının tableti yoktu.”
Ö6: “Köyde internet çekmiyordu.”
Ö8: “Bazı öğrencileri dönem boyunca hiç görmedim.”
Katılımcıların %66,7’si (n = 8) etkileşim kaybı yaşadığını belirtmiştir.
- Alıntı uzunluğu: Genellikle 1–4 cümle. Uzun alıntılar (çoğu kılavuzda 40 kelime ve üzeri) ayrı paragraf olarak ve girintili verilir; kendi enstitünün tez yazım kılavuzunu kontrol et.
- Kısaltma: Alıntıdan çıkardığın bölümü (…) ile göster.
- Açıklama: Anlamı netleştirmek için eklediğin kelimeyi köşeli parantezle yaz: “O [müdür] hiç gelmedi.”
- Dil: Katılımcının ağzını ve dilini koru; dil bilgisi düzeltmesi yapma, ancak tanınmaya yol açacak yöresel ifadelerde dikkatli ol.
- Denge: Hep aynı iki katılımcıdan alıntı yapma; farklı seslere yer ver.
Kendini dene
Kendini dene
Nitel bulgu yazım kontrol listesi
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar