Araştırma Yöntemleri · Ders 13/14
Doküman Analizi ve Sistematik Derleme
Doküman analizini adım adım uygular; sistematik derleme, meta-analiz ve betimsel içerik analizi farklarını öğrenir, PRISMA akışına göre tarama yürütmeyi kavrarsın.
Her araştırma için insanlarla görüşmen ya da anket uygulaman gerekmez. Bazen sorunun cevabı zaten var olan belgelerde ya da yayımlanmış çalışmalardadır. Doküman analizi ve sistematik derleme, özellikle etik kurul süreci uzun olan, sahaya erişimin zor olduğu ya da bir alanın genel resmini çıkarmak isteyen öğrenciler için güçlü seçeneklerdir. Ama “kolay yöntem” değillerdir: Titizlik ve şeffaflık isterler.
Doküman analizi
| Alan | Doküman türleri |
|---|---|
| Eğitim | Öğretim programları, ders kitapları, MEB yönetmelikleri, okul gelişim planları |
| Hukuk | Mahkeme kararları, kanun gerekçeleri, TBMM tutanakları, Resmî Gazete |
| İlahiyat | Fetvalar, hutbe metinleri, klasik eserler, Diyanet yayınları |
| Sağlık | Hasta kayıtları (izinle), klinik rehberler, Sağlık Bakanlığı genelgeleri |
| İşletme / iletişim | Faaliyet raporları, sürdürülebilirlik raporları, reklamlar, sosyal medya paylaşımları |
| Siyaset / sosyoloji | Kalkınma planları, parti programları, gazete haberleri |
Doküman analizi adımları
- 1
Dokümanlara ulaş
Hangi belgeleri, hangi tarih aralığında, hangi kaynaktan (ör. MEB Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığı sitesi, Resmî Gazete, Anayasa Mahkemesi karar bilgi bankası) alacağını belirle. Erişim için izin gerekiyorsa al.
- 2
Özgünlüğü kontrol et
Belge resmî ve güncel sürüm mü? Kim, ne amaçla, ne zaman üretti?
- 3
Dokümanları anla
Belgeyi bağlamıyla oku; hangi koşullarda üretildiğini not al.
- 4
Veriyi analiz et
Çoğunlukla içerik analiziyle: Analiz birimini (kelime, cümle, paragraf, ünite, karar) belirle, kodla, kategorilere ayır. Gerekirse frekans hesapla.
- 5
Veriyi kullan
Bulguları tablolar ve doğrudan alıntılarla sun; belgenin hangi sayfasından alındığını göster.
Araştırmanın veri kaynaklarını 2024 yılında güncellenen Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı ile bu programa göre hazırlanmış 5., 6. ve 7. sınıf ders kitapları oluşturmaktadır. Programa ve kitaplara Millî Eğitim Bakanlığının resmî internet sitesinden erişilmiştir. Analiz birimi olarak kazanımlar, metinler, etkinlikler ve görseller belirlenmiştir. Veriler, araştırmacı tarafından literatürden yararlanılarak oluşturulan “medya okuryazarlığı” kategorileri esas alınarak içerik analiziyle çözümlenmiş; dokümanların %20’si ikinci bir kodlayıcı tarafından bağımsız olarak kodlanmış ve uyum %89 bulunmuştur.
Araştırmada ilgili belgeler incelenmiştir.
Literatüre dayalı çalışma türleri
| Tür | Amaç | Yöntem | Ürün |
|---|---|---|---|
| Geleneksel (anlatı) derleme | Bir konudaki literatürü özetlemek | Yazarın seçtiği kaynaklar; sistematik protokol yok | Konu özeti |
| Sistematik derleme | Belirli bir soruya ilişkin tüm uygun kanıtı bulmak ve değerlendirmek | Önceden tanımlı protokol, kapsamlı tarama, dâhil etme/dışlama ölçütleri, kalite değerlendirmesi | Kanıtların şeffaf sentezi |
| Meta-analiz | Çalışmaların sonuçlarını istatistiksel olarak birleştirmek | Sistematik derleme + etki büyüklüklerinin birleştirilmesi | Ortalama etki büyüklüğü, heterojenlik analizi |
| Kapsam derlemesi (scoping review) | Bir alandaki literatürün genişliğini ve boşluklarını haritalamak | Sistematik tarama; kalite değerlendirmesi çoğu zaman yapılmaz | Literatür haritası |
| Betimsel içerik analizi / eğilim analizi | Bir alandaki yayınların (ör. tezlerin) yöntem, konu ve yıl eğilimlerini betimlemek | Yayın sınıflama formu, frekans ve yüzde | Eğilim tabloları |
| Meta-sentez | Nitel çalışmaların bulgularını yorumlayarak bütünleştirmek | Sistematik tarama + nitel bulguların sentezi | Yeni yorumlayıcı temalar |
Sistematik derleme adım adım
Sistematik derlemenin aşamaları
- 1
Odaklı soru yaz
Sağlıkta PICO çerçevesi yaygındır: P (popülasyon), I (müdahale), C (karşılaştırma), O (sonuç). Nitel sorular için SPIDER gibi çerçeveler kullanılabilir.
- 2
Protokol hazırla
Tarama stratejisini, veri tabanlarını, dâhil etme ve dışlama ölçütlerini önceden yaz. Sağlık alanında protokoller çoğu zaman PROSPERO’ya kaydedilir; diğer alanlarda OSF gibi platformlar kullanılabilir.
- 3
Tarama stratejisi oluştur
Anahtar kelimeleri ve eş anlamlıları belirle, Boole operatörleriyle (AND, OR, NOT) birleştir. Birden çok veri tabanında tara: Web of Science, Scopus, PubMed, ERIC, EBSCO, ULAKBİM TR Dizin, DergiPark, YÖK Ulusal Tez Merkezi.
- 4
Tarama ve ayıklama
Kayıtları bir kaynak yönetim programına (Zotero, Mendeley) aktar, kopyaları sil; önce başlık-özet, sonra tam metin düzeyinde ölçütlere göre ele. Mümkünse iki araştırmacı bağımsız tarasın.
- 5
Veri çıkarımı
Her çalışmadan yazar, yıl, örneklem, desen, araç, temel bulgu gibi bilgileri standart bir veri çıkarım formuna kaydet.
- 6
Kalite / yanlılık değerlendirmesi
Çalışmaların metodolojik kalitesini uygun araçlarla değerlendir (ör. randomize çalışmalar için Cochrane yanlılık riski aracı, nitel çalışmalar için CASP kontrol listeleri).
- 7
Sentez ve raporlama
Bulguları tablolar ve anlatı sentezi ile (uygunsa meta-analizle) sun. Raporlamada PRISMA 2020 kontrol listesini ve akış şemasını kullan.
Konu: Okul öncesi dönemde dijital oyunların dil gelişimine etkisi
(“preschool” OR “early childhood” OR “kindergarten”)
AND (“digital game*” OR “educational game*” OR “tablet app*”)
AND (“language development” OR “vocabulary” OR “literacy”)
Türkçe veri tabanları için: (“okul öncesi” OR “erken çocukluk”) AND (“dijital oyun” OR “eğitsel oyun”) AND (“dil gelişimi” OR “sözcük dağarcığı”)
TANIMLAMA
Veri tabanlarından bulunan kayıtlar: n = 1.248 (Web of Science 412, Scopus 538, ERIC 186, TR Dizin 112)
Kopya olduğu için çıkarılan: n = 386
TARAMA
Başlık-özet düzeyinde taranan: n = 862 → Dışlanan: n = 771
Tam metni değerlendirilen: n = 91 → Dışlanan: n = 67 (uygun olmayan örneklem 28, deneysel olmayan desen 24, sonuç ölçümü yok 15)
DÂHİL EDİLEN
Sistematik derlemeye dâhil edilen çalışma: n = 24
Meta-analize dâhil edilen çalışma: n = 17
Bu çalışmada konuyla ilgili literatür sistematik olarak derlenmiştir. Google Akademik’te “mobil öğrenme” yazılarak ulaşılan çalışmalar incelenmiştir.
Konuyla ilgili uygun çalışmalar dâhil edilmiştir.
Çalışma no:
Yazar(lar) ve yıl:
Yayın türü: Makale / Tez / Bildiri
Ülke ve bağlam:
Araştırma deseni:
Örneklem (n, özellikler):
Müdahale / değişkenler:
Veri toplama araçları:
Temel bulgular (etki büyüklüğü varsa):
Kalite değerlendirmesi (araç ve puan):
Notlar:
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
- Yayın yanlılığı
- Anlamlı sonuç bulan çalışmaların yayımlanma olasılığının daha yüksek olması nedeniyle literatürün etkiyi olduğundan büyük gösterme eğilimi. Sistematik derleme ve meta-analizde lisansüstü tezleri ve gri literatürü taramak bu yanlılığı azaltmaya yardımcı olur; meta-analizde huni grafiği gibi yöntemlerle incelenir.
Kendini dene
Kendini dene
Doküman analizi ve sistematik derleme kontrol listesi
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar