Araştırma Yöntemleri · Ders 9/14
Veri Toplama Araçları: Ölçekten Görüşmeye
Ölçek, anket, test, görüşme, gözlem, odak grup ve dokümanı tanır; yarı yapılandırılmış görüşme formu hazırlamayı ve iyi görüşme sorusu yazmayı öğrenirsin.
Veri toplama aracı, araştırma sorunla verin arasındaki köprüdür. Köprü sağlam değilse en iyi analiz bile seni kurtaramaz. Bu derste her aracın ne işe yaradığını, nasıl tanıtılacağını ve özellikle nitel araştırmanın temel aracı olan görüşme formunun nasıl hazırlanacağını öğreneceksin.
| Araç | Ne toplar? | Yaklaşım | Dikkat |
|---|---|---|---|
| Ölçek | Bir yapının (kaygı, tutum, öz yeterlik) puanı | Nicel | Geçerlik-güvenirlik kanıtı ve izin gerekir |
| Anket | Görüş, durum, demografik bilgi, davranış sıklığı | Nicel (bazen açık uçlu sorularla) | Puanlar toplanıp “yapı” gibi yorumlanmamalı |
| Test | Bilgi, beceri, başarı | Nicel | Madde analizi, KR-20 vb. güvenirlik |
| Görüşme | Deneyim, anlam, görüş | Nitel (yapılandırılmış hâli nicel de olabilir) | Ses kaydı izni, transkripsiyon yükü |
| Gözlem | Doğal ortamdaki davranış ve etkileşim | Nitel veya nicel | Gözlemci etkisi, gözlem formu |
| Odak grup | Grup etkileşiminde ortaya çıkan görüşler | Nitel | Moderatörlük becerisi, baskın katılımcılar |
| Doküman | Yazılı/görsel belgeler | Nitel (içerik analizi nicel de olabilir) | Belgenin özgünlüğü ve erişim izni |
Ölçek, anket ve test farkı
- Ölçek
- Doğrudan gözlenemeyen bir psikolojik/sosyal yapıyı, birden çok madde aracılığıyla ve toplam ya da alt boyut puanı üreterek ölçen; geçerlik ve güvenirlik çalışması yapılmış araç (ör. Likert tipi 5’li dereceleme).
- Anket
- Katılımcıların görüş, durum ve davranışlarını betimlemek için hazırlanan soru listesi. Maddeler çoğu zaman tek tek (frekans, yüzde) yorumlanır; tek bir yapı puanı üretmesi beklenmez.
- Başarı testi
- Belirli bir konu alanındaki bilgi ve beceriyi ölçen, doğru-yanlış puanlanan maddelerden oluşan araç. Madde güçlüğü ve madde ayırt ediciliği analizleriyle geliştirilir.
Akademik Öz Yeterlik Ölçeği: Ölçek, Aydın ve Kılıç (2019) tarafından üniversite öğrencilerinin akademik öz yeterlik algılarını belirlemek amacıyla geliştirilmiştir. 5’li Likert tipindeki ölçek 18 madde ve üç alt boyuttan (ders katılımı, sınav performansı, akademik planlama) oluşmaktadır. Ölçekten alınabilecek puanlar 18–90 arasındadır ve yüksek puan yüksek akademik öz yeterliği gösterir. Geliştirme çalışmasında Cronbach alfa katsayısı ,89 olarak bildirilmiştir; bu araştırmada ise ,87 olarak hesaplanmıştır. Ölçeğin kullanımı için geliştiricilerden e-posta yoluyla izin alınmıştır (Ek-3).
Görüşme türleri
| Tür | Yapı | Avantaj | Dezavantaj |
|---|---|---|---|
| Yapılandırılmış | Sorular ve sıraları sabit; herkese aynı biçimde sorulur, çoğu zaman cevap seçenekleri de vardır. | Karşılaştırması ve analizi kolay | Derinlik ve esneklik düşük |
| Yarı yapılandırılmış | Önceden hazırlanmış ana sorular + sonda (derinleştirme) soruları; sıra ve ifade duruma göre esnetilebilir. | Hem karşılaştırılabilir hem derin; tezlerde en yaygın tür | Görüşmecinin becerisine bağlı |
| Yapılandırılmamış | Genel bir konu çerçevesi; sohbet akışında sorular doğar. | En derin ve doğal veri | Analizi zor, karşılaştırma güç |
İyi görüşme sorusu nasıl yazılır?
- Açık uçlu olsun: “Evet/hayır” ile cevaplanmasın.
- Yansız olsun: Cevabı ima etmesin, yönlendirmesin.
- Tek bir şey sorsun: İki soruyu bir cümleye sıkıştırma.
- Katılımcının dilinde olsun: Akademik jargon değil, gündelik dil.
- Deneyime yönelsin: “Ne düşünüyorsunuz?”tan çok “Bir örnek anlatır mısınız?”
- Sondalarla desteklensin: “Biraz daha açar mısınız?”, “O an ne hissettiniz?”, “Buna bir örnek verebilir misiniz?”
Uzaktan eğitimde zorlandınız mı?
Yöneticinizin destek vermemesi sizi motivasyonsuz bırakıyor mu?
Hastanenizdeki iş yükü ve ücret politikası hakkında ne düşünüyorsunuz?
Örgütsel sessizlik davranışlarınızın psikolojik sözleşme ihlaliyle ilişkisini değerlendirir misiniz?
GÖRÜŞME FORMU
Araştırmanın adı:
Görüşme tarihi / yeri / süresi:
Katılımcı kodu:
AÇILIŞ (yaklaşık 2–3 dk)
• Kendimi ve araştırmanın amacını tanıtırım.
• Gönüllülük, istediği an ayrılma hakkı, gizlilik ve ses kaydı için onay alırım.
• Görüşmenin yaklaşık süresini belirtirim.
ISINMA SORUSU
1. Bize kısaca kendinizden ve yolculuğunuzdan söz eder misiniz?
ANA SORULAR
2.
Sonda: Bir örnek verebilir misiniz? / O an neler hissettiniz?
3.
Sonda: Bunun nedeni sizce ne olabilir?
4.
Sonda: Bu durum zamanla değişti mi? Nasıl?
5.
KAPANIŞ
6. Bu konuda eklemek istediğiniz, sormadığım bir şey var mı?
• Teşekkür ederim; gerekirse dökümü ya da bulguları kontrol etmesi için yeniden iletişime geçebileceğimi belirtirim.
DEMOGRAFİK BİLGİLER (görüşme sonunda)
Yaş: Cinsiyet: Kıdem: Görev yeri:
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
Araştırma: Pediatri hemşirelerinin ağır hasta çocuklarla çalışırken yaşadıkları duygusal deneyimler
1. (Isınma) Pediatri servisinde çalışmaya nasıl başladığınızı anlatır mısınız?
2. Ağır hasta bir çocuğa bakım verdiğiniz ve sizi derinden etkileyen bir günü anlatır mısınız?
Sonda: O gün ve sonrasında neler hissettiniz?
3. Bu tür duygularla iş yerinde ve iş dışında nasıl baş ediyorsunuz?
Sonda: Size en çok ne iyi geliyor? Kimden destek alıyorsunuz?
4. Çocuğun ailesiyle kurduğunuz iletişim, yaşadığınız duyguları nasıl etkiliyor?
5. Bu deneyimler meslek ve hayat hakkındaki düşüncelerinizi nasıl şekillendirdi?
6. Eklemek istediğiniz bir şey var mı?
Görüşme formunu geliştirme süreci
- 1
Taslak soruları araştırma sorularından türet
Her alt problemin en az bir görüşme sorusuyla karşılandığını gösteren küçük bir eşleştirme tablosu hazırla.
- 2
Uzman görüşü al
Alanında ve nitel yöntemde deneyimli 2–4 uzmandan soruların açıklık, kapsam ve yansızlık açısından değerlendirmesini iste; bir de dil uzmanı faydalıdır.
- 3
Pilot görüşme yap
Çalışma grubuna benzeyen ama çalışmaya dâhil edilmeyecek 1–2 kişiyle deneme görüşmesi yap; anlaşılmayan soruları ve süreyi gözden geçir.
- 4
Son biçimi ver ve etik kurula sun
Formun son hâli etik kurul başvurusuna eklenir; onaydan sonra temel soruları değiştirmeyi planlıyorsan etik kurulun ve danışmanın görüşünü al.
Gözlem, odak grup ve doküman
- Gözlem: Katılımcı (araştırmacı grubun içinde rol alır) ya da katılımcı olmayan (dışarıdan izler); yapılandırılmış (gözlem formu, davranış kontrol listesi) ya da yapılandırılmamış (ayrıntılı alan notları). Alan notlarında betimleme ile yorum ayrı tutulmalıdır.
- Odak grup: Genellikle 6–10 benzer özellikteki katılımcıyla, bir moderatör eşliğinde 60–120 dakika süren grup görüşmesi. Grup etkileşimi yeni fikirler doğurur; ancak çok hassas ve kişisel konularda katılımcılar grup önünde açılmakta zorlanabileceğinden bireysel görüşme genellikle daha uygundur. Bir yardımcı gözlemcinin konuşma sırası ve sözsüz tepkileri not alması önerilir.
- Doküman: Resmî belgeler, kurum kayıtları, öğretim programları, günlükler, sosyal medya içerikleri, fotoğraflar. Belgenin kim tarafından, ne amaçla, ne zaman üretildiği sorgulanmalıdır.
Kendini dene
Kendini dene
Veri toplama aracı kontrol listesi
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar