Değişken Türleri ve Ölçme Düzeyleri

Hangi istatistiği kullanacağını belirleyen en önemli soru şudur: Değişkenlerin hangi türde ve hangi ölçme düzeyinde? Ortalamayı hangi değişkende hesaplayabileceğin, hangi testi seçeceğin ve SPSS’te “Measure” (Ölçü) sütununa ne yazacağın bu sorunun yanıtına bağlıdır. Bu ders, modülün geri kalanının temelidir.

Değişken

Kişiden kişiye ya da durumdan duruma farklı değer alabilen özelliktir: yaş, cinsiyet, sınav kaygısı puanı, fakülte, kan basıncı. Herkeste aynı olan bir özellik (ör. örneklemin tamamı kadınsa “cinsiyet”) o araştırmada değişken değil, sabittir.

Rollerine göre değişkenler

Bağımsız değişken

Etkisi incelenen, grupları oluşturan ya da yordayıcı olarak kullanılan değişkendir. Deneysel çalışmada araştırmacının değiştirdiği koşuldur (ör. öğretim yöntemi). İlişkisel çalışmada çoğunlukla “neden” olduğu düşünülen ya da gruplama yapılan değişkendir (ör. cinsiyet, fakülte).

Bağımlı değişken

Ölçülen, sonuç olarak gözlenen değişkendir (ör. sınav kaygısı puanı, akademik başarı). Bağımsız değişkene “bağlı olarak” değişip değişmediğine bakılır.

• Kontrol değişkeni: Etkisini sabit tutmak ya da istatistiksel olarak arındırmak istediğin değişken (ör. ön test puanı, yaş).
• Aracı (mediator) değişken: Bağımsız değişkenin etkisini bağımlı değişkene “taşıyan” değişken (ör. öz yeterlik → motivasyon → başarı).
• Düzenleyici (moderator) değişken: İlişkinin gücünü ya da yönünü değiştiren değişken (ör. kaygı–başarı ilişkisi cinsiyete göre farklı mı?).

Değerlerine göre değişkenler: kategorik ve sürekli

Dört ölçme düzeyi (Stevens sınıflaması)

Ölçme düzeyi, sayıların ne kadar “bilgi” taşıdığını gösterir. Düzey yükseldikçe yapabileceğin matematiksel işlemler ve kullanabileceğin istatistikler artar. Kolay hatırlamak için: NOAO — Nominal, Ordinal (sıralı), Aralık, Oran.

Nominal (sınıflama) düzey

Sayılar yalnızca ad ya da etikettir; sıralama yoktur. “1 = Kadın, 2 = Erkek” kodlamasında 2, 1’den “büyük” değildir. Yalnızca eşit/farklı ayrımı yapılır. Uygun özet: frekans, yüzde, mod.

Ordinal (sıralama) düzey

Kategoriler arasında anlamlı bir sıra vardır ama aralıklar eşit değildir. Yarışmada 1., 2., 3. olmak; eğitim düzeyi (ilkokul < lise < lisans); “az–orta–çok”. Birinci ile ikinci arasındaki fark, ikinci ile üçüncü arasındaki farkla aynı olmayabilir. Uygun özet: ortanca, çeyrekler, mod.

Aralık (eşit aralıklı) düzey

Sıra vardır ve ardışık değerler arasındaki aralıklar eşittir, ama gerçek (mutlak) sıfır yoktur. Celsius sıcaklık: 0 °C “sıcaklık yok” demek değildir; 20 °C, 10 °C’nin “iki katı sıcak” değildir. Toplama-çıkarma anlamlıdır, oran kurmak anlamsızdır. Uygun özet: ortalama, standart sapma.

Oran düzeyi

Eşit aralıklara ek olarak gerçek sıfır vardır: 0 kg “hiç ağırlık yok” demektir. 80 kg, 40 kg’ın iki katıdır. Boy, kilo, yaş, gelir, tepki süresi, devamsızlık günü. Tüm aritmetik işlemler anlamlıdır.

Likert tipi veriler: sıralı mı, aralık mı?

Tezlerde en çok tartışılan konudur. Tek bir Likert maddesi (1 = Hiç katılmıyorum … 5 = Tamamen katılıyorum) teknik olarak sıralıdır: “Katılıyorum” ile “Tamamen katılıyorum” arasındaki psikolojik mesafe, “Kararsızım” ile “Katılıyorum” arasındakiyle aynı olmayabilir. Ancak birçok maddenin toplanması ya da ortalamasının alınmasıyla oluşan ölçek puanı, sosyal bilimlerde yaygın biçimde aralık düzeyinde kabul edilir ve parametrik testlerle analiz edilir.