Akademik Yayın Türleri ve Özellikleri

Tezini bitirdin ya da bir araştırma yaptın ve “bunu yayımlamalıyım” diyorsun. Güzel; ama ilk soru “hangi dergiye?” değil, “hangi yayın türüne?” olmalıdır. Her yayın türünün kendine özgü bir amacı, yapısı, uzunluğu ve hakem beklentisi vardır. Bir olgu sunumunu araştırma makalesi gibi yazmak ya da bir derlemeyi sistematik derleme diye göndermek, daha ön incelemede reddedilmene yol açabilir.

Bu derste sık karşılaşacağın sekiz yayın türünü tanıyacak, her birinin ne zaman tercih edildiğini ve dergilerin ondan ne beklediğini göreceksin. Unutma: Türlerin adları ve sınırları dergiden dergiye değişebilir; bu yüzden her zaman hedef derginin yazar rehberini (Author Guidelines / Yazım Kuralları) okuman gerekir.

Temel kavramlar

Hakemli (peer-reviewed) yayın

Yayımlanmadan önce alanında uzman, genellikle yazarı tanımayan bağımsız akademisyenler tarafından değerlendirilen yayın. Akademik değerlendirmede (atama, doçentlik, teşvik) asıl sayılan yayınlar çoğunlukla hakemli yayınlardır.

Özgün araştırma (original research)

Daha önce yayımlanmamış, yazarın kendi topladığı ya da analiz ettiği verilerle yeni bir bilgi üreten çalışma. Araştırma makalesi, kısa bildiri ve olgu sunumu bu gruptadır.

İkincil çalışma

Başkalarının yayımladığı çalışmaları bir araya getiren, sentezleyen ya da değerlendiren yayın. Derleme, sistematik derleme, meta-analiz ve kitap incelemesi bu gruptadır.

Sekiz temel yayın türü

1. Araştırma makalesi

Akademik yayının “ana yemeği”dir. Bir araştırma sorusu sorar, yöntemini şeffafça anlatır, veriyi analiz eder ve bulguları literatürle tartışır. Çoğu alanda IMRAD (Giriş, Yöntem, Bulgular, Tartışma) yapısını kullanır. Nicel, nitel ya da karma yöntemli olabilir. Tezinden çıkaracağın makale büyük olasılıkla bu türde olacaktır.

Hakemler araştırma makalesinde üç şeye bakar: özgünlük (ne yeni?), yöntemsel sağlamlık (sonuca güvenebilir miyim?) ve katkı (alan bundan ne kazanır?). Bu üçünden biri zayıfsa makale ne kadar iyi yazılmış olursa olsun zorlanır.

2. Derleme ve 3. sistematik derleme

Geleneksel (anlatı) derleme, yazarın uzmanlığına dayanarak literatürü seçer, düzenler ve yorumlar. Kaynak seçimi esnektir; bu da onu hem güçlü hem de yanlılığa açık kılar. Birçok saygın dergi anlatı derlemeyi yalnızca o alanda çok yayın yapmış uzmanlardan davetle ister; bu yüzden yeni bir araştırmacının ilk yayını olarak anlatı derleme göndermesi çoğu zaman masa reddiyle sonuçlanır.

Sistematik derleme ise bir protokole dayanır: araştırma sorusu (ör. PICO), veri tabanları, arama dizileri, dahil etme/dışlama ölçütleri ve kalite değerlendirmesi önceden belirlenir. Raporlamada PRISMA 2020 akış şeması ve kontrol listesi beklenir; sağlık alanında protokolün PROSPERO’ya kaydedilmesi önerilir; diğer alanlarda protokol OSF gibi açık platformlarda önceden kaydedilebilir. Meta-analiz, sistematik derlemedeki çalışmaların sayısal sonuçlarını istatistiksel olarak birleştirir.

4. Kısa bildiri

Bulgun önemli ama kapsamı dar ise (ör. bir ölçeğin yeni bir örneklemde ön geçerlik sonuçları, bir pilot çalışma, beklenmedik bir bulgu) kısa bildiri uygundur. Sınırlı sözcük, tablo ve kaynak sayısı vardır. Burada her cümle iş görmelidir; uzun literatür girişine yer yoktur.

5. Olgu sunumu

Tıp, diş hekimliği, veteriner hekimlik ve hemşirelikte yaygındır; ama işletmede “vaka çalışması” (case study), hukukta “karar incelemesi” biçiminde benzerleri vardır. Olgu sunumu “ilginç bir vaka gördüm” demek değildir; vakanın literatüre ne öğrettiğini göstermelidir. Tıpta hastadan (ya da yasal temsilcisinden) alınmış bilgilendirilmiş onam neredeyse her dergide zorunludur; birçok dergi CARE raporlama kılavuzuna uyulmasını da ister.

6. Editöre mektup

Yayımlanmış bir makaledeki yöntemsel bir soruna dikkat çekmek, ek bir bakış açısı sunmak ya da çok kısa bir bulguyu paylaşmak için yazılır. Kısa, nazik ve kanıta dayalı olmalıdır. Birçok dergi mektubu, eleştirilen makalenin yayımlanmasından sonraki belirli bir süre (ör. birkaç hafta ya da ay) içinde kabul eder; süreyi yazar rehberinden kontrol et. Eleştirilen yazarlara genellikle yanıt hakkı tanınır.

7. Kitap incelemesi

Özellikle sosyal bilimler, tarih, ilahiyat, hukuk ve edebiyat dergilerinde yaygındır. İyi bir inceleme kitabı özetlemekle yetinmez: yazarın tezini, yöntemini, kaynak kullanımını, alana katkısını ve eksiklerini değerlendirir. Genellikle son iki-üç yıl içinde yayımlanmış kitaplar tercih edilir. Kitap incelemeleri çoğu değerlendirme sisteminde araştırma makalesiyle aynı ağırlıkta sayılmaz; yine de alana girişte görünürlük kazandırır.

8. Bildiri (konferans bildirisi)

Kongre ve sempozyumlarda sunulan çalışmalardır. Yalnızca özet olarak ya da tam metin olarak bildiri kitabında yayımlanabilir. Bildiri, araştırmanı erken aşamada paylaşıp geri bildirim almanın iyi bir yoludur; ancak birçok değerlendirme sisteminde hakemli dergi makalesinden daha düşük puanlanır. Ayrıca tam metni bildiri kitabında yayımlanmış bir çalışmayı aynen dergiye göndermek, dergiye göre yinelenen yayın sayılabilir. Bu konuyu bildiri ve poster dersinde ayrıntılı işleyeceğiz.

Hangi türü seçmeliyim?