Makale Yazma ve Yayın Süreci · Ders 2/14
Tezden Makale Üretmek
150 sayfalık bir tezi 8.000 sözcüklük bir makaleye dönüştürmeyi, doğru odağı seçmeyi, dilimleme etiğini ve tezden üretildiğini belirtme notunu öğrenirsin.
Türkiye’de her yıl on binlerce lisansüstü tez YÖK Ulusal Tez Merkezi’ne yükleniyor; ama bunların ancak bir kısmı hakemli dergide makale olarak okuyucuya ulaşıyor. Oysa tez, bilimsel topluluğa ulaşmanın yalnızca ilk adımıdır. Makale; daha geniş okur, atıf, akademik değerlendirmede puan ve kariyerinde görünürlük demektir.
Tezden makale üretmek “kısaltmak” değil, yeniden yazmaktır. Tez, jüriye “bu konuyu her yönüyle öğrendim” demek için yazılır; makale ise meşgul bir uzmana “işte yeni ve önemli bir bulgu” demek için. Bu farkı kavradığında işin yarısı biter.
Tez ile makale arasındaki zihniyet farkı
| Özellik | Tez | Makale |
|---|---|---|
| Okur | Danışman ve jüri | Alanında uzman, zamanı kısıtlı okur ve hakem |
| Amaç | Yetkinliği kanıtlamak | Tek ve net bir katkıyı duyurmak |
| Uzunluk | 80–300 sayfa | Genellikle 5.000–9.000 sözcük (dergiye göre) |
| Literatür | Kapsamlı, ayrı bölüm | Seçici, girişin içinde, yalnızca boşluğu göstermeye yeten |
| Araştırma soruları | Çok sayıda alt problem | Bir ya da birkaç odaklı soru |
| Yöntem | Her ayrıntı, tüm ölçeklerin tam metni | Tekrarlanabilirlik için gerekenler; ayrıntılar ek dosyada |
| Bulgular | Tüm analizler, tüm tablolar | Odak soruyla ilgili temel bulgular |
| Biçim | Enstitü tez yazım kılavuzu | Derginin yazım kuralları |
Adım 1: Odak seçmek
Tezinde muhtemelen 5–10 alt problem var. Makale için kendine şu soruyu sor: “Bu tezin en yeni, en güçlü ve en ilginç bulgusu ne?” Bu bulgu makalenin omurgası olacak. Diğer alt problemler ya bu omurgayı destekleyecek ya da tamamen dışarıda kalacak.
Odak seçme yöntemi
- 1
Bulgularını tek cümleyle yaz
Her alt problemin bulgusunu bir cümleye indir. Örn. “Öğretmenlerin dijital yeterliği kıdemle değil, hizmet içi eğitim saatiyle ilişkili.”
- 2
Yenilik puanı ver
Her cümle için “Bu bulgu literatürde var mı?” diye sor. Literatürde çok kez gösterilmiş bulgular (ör. “kadın ve erkekler arasında fark yoktur”) zayıf omurgadır.
- 3
Okur kitlesini düşün
Bu bulgu kimin işine yarar? Uygulayıcı mı, politika yapıcı mı, kuramcı mı? Okur kitlesi dergi seçimini de belirler.
- 4
Tek cümlelik katkı ifadesi yaz
“Bu makale, … gösterdiği için … alanına katkı sağlamaktadır.” Bu cümleyi yazamıyorsan odak henüz net değildir.
- 5
Danışmanınla konuş
Danışmanın hem alanı hem dergileri tanır; odağı ve yazarlık düzenini birlikte belirleyin.
Bu makalede ortaokul öğretmenlerinin dijital yeterlikleri, öz yeterlikleri, tutumları ve bunların demografik değişkenlere göre farklılaşması incelenmiştir.
Adım 2: Tezi kısaltma teknikleri
| Tez bölümü | Tipik tez uzunluğu | Makalede | Ne yapmalı? |
|---|---|---|---|
| Giriş + problem durumu | 10–20 sayfa | 600–1.200 sözcük | Problem, boşluk ve amaç; CARS modeliyle yeniden yaz |
| Kuramsal çerçeve / literatür | 30–60 sayfa | Girişin içine erimiş 2–5 paragraf | Yalnızca odak soruyla ilgili, güncel ve kilit çalışmaları tut |
| Yöntem | 15–25 sayfa | 800–1.500 sözcük | Desen, örneklem, araçlar, işlem, analiz, etik; uzun ölçek açıklamalarını kısalt |
| Bulgular | 30–50 sayfa | 1.000–2.000 sözcük, 2–5 tablo/şekil | Yalnızca odak soruyla ilgili analizler; tabloları birleştir |
| Tartışma, sonuç, öneriler | 10–20 sayfa | 1.000–1.800 sözcük | Bulguların anlamı, literatürle ilişki, sınırlılıklar, kısa öneriler |
- Tanımlar, kısaltmalar, varsayımlar başlıklarını kaldır; gerekli tanımı ilk kullanıldığı yerde ver.
- “Araştırmanın önemi” bölümünü tek-iki cümleye indirip girişin sonuna yerleştir.
- Literatürde her çalışmayı tek tek özetleme (“Yılmaz (2019) … bulmuştur. Demir (2020) … bulmuştur.”); çalışmaları temalara göre sentezle.
- Ölçek maddelerinin tam listesini, uzun görüşme formlarını, tüm frekans tablolarını ek dosyaya (supplementary material) taşı.
- Betimsel tabloları birleştir; bulgulardaki “Tablo 14’te görüldüğü gibi …” gibi tabloyu yineleyen cümleleri at.
- Öneriler bölümünü madde madde 15 öneriden, gerçekten bulgudan çıkan 2–4 öneriye indir.
Yılmaz (2018) öğretmenlerin dijital yeterliğinin orta düzeyde olduğunu bulmuştur. Kara (2019) yeterliğin cinsiyete göre farklılaşmadığını bulmuştur. Demir (2020) yeterliğin kıdemle arttığını bulmuştur. Aslan (2021) hizmet içi eğitimin etkili olduğunu bulmuştur.
Adım 3: Dilimleme etiği (salam yayıncılığı)
- Salam dilimleme (salami slicing)
- Tek bir araştırmanın verisini, her biri tek başına anlamlı katkı sunmayan çok sayıda küçük makaleye bölerek yayın sayısını yapay olarak artırma. Yayın etiğinde (COPE ilkeleri) sorunlu bir uygulama olarak kabul edilir.
- Yinelenen yayın (duplicate / redundant publication)
- Aynı ya da büyük ölçüde örtüşen veri, bulgu ve sonuçların, önceki yayına açıkça atıf yapılmadan birden fazla yerde yayımlanması. Yayın etiğinin ciddi ihlallerindendir ve makalenin geri çekilmesine (retraction) yol açabilir.
Bir tezden birden fazla makale çıkarmak meşrudur, ancak her makale ayrı bir araştırma sorusuna yanıt vermeli, ayrı bir katkı sunmalı ve aynı veri setini kullanan diğer makalelere açıkça atıf yapmalıdır. Ölçüt şudur: “Okur iki makaleyi yan yana koyduğunda, ikincisinden yeni bir şey öğrenir mi?”
| Durum | Değerlendirme |
|---|---|
| Aynı tezden: (1) ölçek uyarlama çalışması, (2) uyarlanan ölçekle yapılan ilişkisel araştırma | Genellikle kabul edilebilir: farklı sorular, farklı katkılar. İkincisi birinciye atıf yapar. |
| Karma yöntemli tezden: (1) nicel bulgular, (2) nitel bulgular | Her biri kendi başına bütünlüklü ise kabul edilebilir; ama bütünleştirmenin kaybolmamasına dikkat et ve her makalede diğerini belirt. |
| Aynı anketin her ölçeğini ayrı ayrı demografik değişkenlerle karşılaştıran 5 makale | Salam dilimleme: her biri tek başına zayıf, toplamda tek bir çalışma. |
| Aynı bulguları önce Türkçe sonra İngilizce, atıf vermeden iki dergide yayımlamak | Yinelenen yayın: etik ihlal. (Bazı dergiler çeviri yayını açık izin ve atıfla kabul eder; bu istisnadır ve önceden editörle konuşulur.) |
Adım 4: Tezden üretildiğini belirtmek
Tezden üretilen makalede bu durumun belirtilmesi hem şeffaflık hem de benzerlik raporunda tezle örtüşmenin açıklanması için gereklidir. Türkiye’deki birçok dergi bu notu yazım kurallarında açıkça ister. Not genellikle ilk sayfada dipnot olarak ya da “Bilgilendirme / Açıklama” (Acknowledgement / Note) başlığı altında yer alır; yerini derginin yazım kuralları belirler.
Bu makale, ’nın ’nda danışmanlığında hazırladığı “” başlıklı tezinden üretilmiştir ().
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
This article is derived from the entitled “”, completed by under the supervision of at , , .
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
Bu makale, Zeynep Arslan’ın Örnek Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Eğitim Programları ve Öğretim Anabilim Dalı’nda Prof. Dr. Mehmet Kurt danışmanlığında hazırladığı “Ortaokul Öğretmenlerinin Dijital Yeterliklerini Yordayan Etkenler” başlıklı yüksek lisans tezinden üretilmiştir (2025). Çalışmanın bir bölümü 12. Uluslararası Örnek Eğitim Kongresi’nde sözlü bildiri olarak sunulmuştur.
Adım 5: Yazarlık ve danışman
Türkiye’de tezden üretilen makalelerde öğrenci ile danışmanın birlikte yazar olması yaygındır ve danışmanın kavramsal ve yöntemsel katkısı genellikle yazarlığı hak ettirir. Yine de yazarlık gerçek katkıya dayanmalıdır (bkz. ORCID ve yazarlık dersi). Yazar sırasını ve sorumlu yazarı yazmaya başlamadan konuşun. Tezi yazan kişi genellikle birinci yazar olur; ama bu bir kural değil, katkıya bağlı bir uzlaşmadır.
Sık yapılan hatalar
Kendini dene
Kendini dene
Tez: “Hemşirelerin Tükenmişlik Düzeyleri ve İlişkili Etkenler”
1) Tükenmişlik düzeyi nedir?
2) Tükenmişlik cinsiyete göre farklılaşıyor mu?
3) Tükenmişlik medeni duruma göre farklılaşıyor mu?
4) Gece vardiyası sıklığı ile tükenmişlik arasında ilişki var mı?
5) Algılanan yönetici desteği, vardiya ile tükenmişlik ilişkisinde düzenleyici rol oynuyor mu?
Tezden makale kontrol listesi
0/10Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar