SPSS ile Analiz ve Bulguları Yorumlama · Ders 15/15
Bulguları Yorumlama ve Raporlama: Anlamlılıktan Pratik Anlama, SPSS’ten Word’e
Bir bulguyu anlamlılık, etki büyüklüğü ve pratik anlam katmanlarıyla yorumlamayı, “anlamlı fark yok” sonucunu doğru yazmayı, nedensellik ve aşırı yorum tuzaklarından kaçınmayı, bulguları araştırma sorularına göre düzenlemeyi, SPSS çıktısını Word’e APA biçiminde aktarmayı ve teslimden önce tüm analizleri denetlemeyi öğrenirsin.
Bu modül boyunca analiz çalıştırdın, çıktı okudun, tablo ve paragraf yazdın. Son adım, bunları tutarlı ve dürüst bir bulgular bölümüne dönüştürmek. Jüri üyeleri istatistik ayrıntılarından çok yorumun doğruluğuna bakar: küçük bir farkı “büyük” diye sunmak, anlamsız bir sonucu “fark yok, gruplar eşit” diye yazmak ya da kesitsel veriden neden–sonuç çıkarmak, analiz ne kadar doğru yapılmış olursa olsun tezi zayıflatır. Bu ders, modüldeki tüm örnekleri tek bir tez kurgusunda bir araya getiriyor.
1. Bir bulguyu yorumlamanın üç katmanı
| Katman | Yanıtladığı soru | Göstergesi | Söylemediği |
|---|---|---|---|
| İstatistiksel anlamlılık | Gözlenen fark ya da ilişki yalnızca örnekleme şansıyla açıklanabilir mi? | p değeri, güven aralığı | Farkın büyük ya da önemli olduğunu |
| Etki büyüklüğü | Fark ya da ilişki ne kadar büyük? | d, η², r, R², Cramer V | Bu büyüklüğün uygulamada değerli olup olmadığını |
| Pratik (klinik) anlam | Bu büyüklük gerçek hayatta bir şey değiştirir mi? | Ham puan farkı, ölçek aralığı, yüzde, alan bilgisi, kabul görmüş eşik değerler | Nedenselliği ve örneklem dışına genellenebilirliği |
4.2. İkinci Alt Probleme İlişkin Bulgular
Araştırmanın ikinci alt problemi, öğrencilerin sınav kaygısı puanlarının cinsiyete göre farklılaşıp farklılaşmadığıdır.1 Bu amaçla ilişkisiz örneklemler t-testi uygulanmış ve sonuçlar Tablo 6'da sunulmuştur.2
Kız öğrencilerin sınav kaygısı puanları (M = 3,42, SS = 0,71) erkek öğrencilerden (M = 3,05, SS = 0,78) anlamlı düzeyde yüksektir, t(198) = 3,49, p < ,001, d = 0,50.3 Bu fark orta düzeyde bir etki büyüklüğüne karşılık gelmektedir.4 Bu durum kız öğrencilerin sınavlara daha fazla önem vermesinden kaynaklanmaktadır.5
- 1Soruya bağlaBulgular araştırma sorularının sırasıyla sunulur. Her alt başlık hangi soruyu yanıtladığını ilk cümlede söyler.
- 2Test + tabloHangi testin kullanıldığı ve tabloya gönderme. Metin tabloyu tekrar etmez, en önemli sayıları özetler.
- 3APA raporuTam APA raporu: grup ortalamaları ve standart sapmalar, serbestlik derecesi parantez içinde, kesin p değeri (çok küçükse < ,001) ve etki büyüklüğü. Türkçe metinde ondalık ayırıcı virgüldür.
- 4Pratik anlamİstatistiksel anlamlılık ile pratik anlam ayrımı: d = 0,50 Cohen'in ölçütlerine göre orta düzeydir.
- 5Yorum değilBulgular bölümünde yorum yapılmaz ve nedensellik iddia edilemez (desen ilişkisel). Bu cümle tartışma bölümüne, temkinli bir dille taşınmalı.
İstatistiksel semboller italik yazılır (t, p, d, M, SS); Word'de işaretlemeyi unutmayın. Örnek metin kurgusaldır; atıflar yalnızca biçimi göstermek içindir.
Program sonrasında öğrencilerin başarı testi puanları anlamlı düzeyde yükselmiştir, t(29) = 4,74, p < ,001 (anlamlılık). Etki büyüklüğü büyüktür, d = 0,87 (etki büyüklüğü). Ortalama 7,70 puanlık artış, 100 puanlık testte birçok üniversitenin harf notu sisteminde yaklaşık bir harf notu aralığına karşılık gelmektedir; öğrencilerin 25’inin puanı artmış, 4’ünün puanı düşmüş, 1’inin puanı değişmemiştir (pratik anlam).
Sınav kaygısı puanları sınıf düzeyine göre çok yüksek düzeyde anlamlı farklılık göstermektedir (p = ,002). Bu sonuç, sınıf düzeyinin öğrencilerin kaygısını büyük ölçüde belirlediğini ortaya koymaktadır.
Kadın öğrencilerin akademik öz yeterliği erkeklerden çok daha yüksektir (p = ,015). Kadınlar kendilerine erkeklerden belirgin biçimde daha fazla güvenmektedir.
2. “Anlamlı fark yok” nasıl yazılır?
Anlamsız bir sonuç “fark yok” ya da “ilişki yok” demek değildir; yalnızca farkın şansla açıklanamayacak kadar güçlü kanıtının bulunamadığı anlamına gelir. Kanıtın yokluğu, yokluğun kanıtı değildir. Özellikle küçük örneklemlerde gerçek ve orta büyüklükte bir etki, düşük istatistiksel güç nedeniyle anlamsız çıkabilir. Bu yüzden anlamsız sonuçlar da tam istatistikleriyle (test değeri, sd, tam p, etki büyüklüğü, mümkünse güven aralığı) raporlanır. İki grubun gerçekten “eşdeğer” olduğunu göstermek istiyorsan bunun için ayrı yöntemler (ör. eşdeğerlik testi, TOST) gerekir.
Cinsiyet ile sınıf düzeyinin ortak etkisinin olmadığı kanıtlanmıştır; kadın ve erkeklerin kaygı puanları tüm sınıflarda aynı biçimde değişmektedir.
Cinsiyet ile programı tamamlama arasındaki ilişki anlamlılığa yaklaşmıştır (p = ,072); kadın öğrenciler programı tamamlama eğilimindedir.
| Kaçın | Tercih et |
|---|---|
| “Gruplar arasında fark yoktur.” | “Gruplar arasında anlamlı bir fark bulunmamıştır.” |
| “İki değişken ilişkisizdir.” | “İki değişken arasında anlamlı bir ilişki saptanmamıştır.” |
| “H3 reddedilmiştir / yanlış çıkmıştır.” | “H3 desteklenmemiştir.” |
| “Sonuç anlamlılığa yaklaşmıştır / marjinal anlamlıdır.” | “Sonuç anlamlı değildir (p = ,072).” ve etki büyüklüğü |
| “Anlamsız olduğu için tabloya alınmamıştır.” | Anlamsız sonuçları da tabloda ve metinde tam istatistikleriyle ver. |
| “İki grup eşittir / aynıdır.” | “İki grubun ortalamaları birbirine yakındır (M = …, M = …).” Eşdeğerlik iddiası için ayrı test gerekir. |
3. Nedensellik ve aşırı yorum
| Desen | Kullanabileceğin ifadeler | Kaçınman gerekenler |
|---|---|---|
| Seçkisiz atamalı, kontrol gruplu deneysel desen | “…etkilemiştir”, “…artışa yol açmıştır”, “…etkisi bulunmuştur” | Örneklemin özelliklerini aşan genellemeler |
| Tek grup ön test–son test (yarı deneysel) | “…sonrasında anlamlı artış gözlenmiştir”, “son test puanları daha yüksektir” | “Program başarıyı artırmıştır” (kontrol grubu yoksa) |
| İlişkisel tarama (korelasyon, regresyon, aracılık) | “…ile ilişkilidir”, “…anlamlı bir yordayıcısıdır”, “dolaylı ilişki”, “model verilerle tutarlıdır” | “…neden olur”, “…belirler”, “…etkiler”, “…sayesinde” |
| Grup karşılaştırması (cinsiyet, sınıf, yaş gibi değiştirilemeyen değişkenler) | “…göre farklılaşmaktadır”, “…grubun puanları daha yüksektir” | “Kadın olmak … artırır”, “sınıf ilerledikçe azalır” (kesitsel veride) |
Etkili Ders Çalışma Becerileri programı öğrencilerin başarısını anlamlı düzeyde artırmıştır (d = 0,87). Program tüm üniversitelerde uygulanmalıdır.
Öğrencilerin sınav kaygısı sınıf ilerledikçe azalmaktadır; üniversite eğitimi kaygıyı düşürmektedir.
Bu araştırma, Türkiye’deki üniversite öğrencilerinin sınav kaygısının orta düzeyde olduğunu göstermektedir.
H2 kanıtlanmıştır. H3 ise yanlış çıkmıştır.
Akademik öz yeterlik, sınav kaygısını azaltarak not ortalamasını yükseltmektedir.
4. Bulgular bölümünü araştırma sorularına göre düzenlemek
Bulgular analiz türüne göre değil, araştırma sorularının sırasına göre sunulur. Modüldeki tüm analizleri tek bir yüksek lisans tezinde topladığımızda dördüncü bölüm aşağıdaki gibi düzenlenebilir. Ölçeklerin güvenirliği ve faktör yapısı gibi araç bilgileri ise genellikle yöntem bölümünün “Veri Toplama Araçları” kısmında verilir (12. ve 13. derslerdeki Tablo 22 ve 23 gibi). Modül boyunca tabloları ders sırasına göre art arda numaralandırdık (ör. 9. derste Tablo 19, 14. derste Tablo 24); gerçek tezde numaralar bölüm yapısını izler. Aşağıdaki planda tablolar dördüncü bölüm içinde yeniden numaralandırıldı.
| Alt başlık (araştırma sorusu) | Analiz | Tablo / şekil | Ders |
|---|---|---|---|
| 4.1. Öğrencilerin öz yeterlik, sınav kaygısı ve not ortalaması düzeyleri | Betimsel istatistikler | Tablo 4.1 | 1 |
| 4.2. Akademik öz yeterliğin cinsiyete göre karşılaştırılması | Bağımsız örneklem t-testi | Tablo 4.2 | 2 |
| 4.3. Sınav kaygısının cinsiyet ve sınıf düzeyine göre karşılaştırılması | Tek yönlü ve 2 × 4 faktöriyel ANOVA | Tablo 4.3–4.4 | 4, 5 |
| 4.4. Haftalık çalışma saatinin cinsiyete göre karşılaştırılması | Mann-Whitney U | Tablo 4.5 | 6 |
| 4.5. Cinsiyet ile sınav kaygısı düzeyi arasındaki ilişki | Ki-kare bağımsızlık testi | Tablo 4.6 | 8 |
| 4.6. Araştırma değişkenleri arasındaki ilişkiler | Pearson ve Spearman korelasyonu | Tablo 4.7 | 9 |
| 4.7. Genel not ortalamasının yordanması | Çoklu doğrusal regresyon | Tablo 4.8 | 10 |
| 4.8. Ders kalma durumunun yordanması | İkili lojistik regresyon | Tablo 4.9 | 11 |
| 4.9. Sınav kaygısının aracı rolü | PROCESS Model 4 | Tablo 4.10, Şekil 4.1 | 14 |
| 4.10. Akademik öz yeterliğin düzenleyici rolü | PROCESS Model 1 | Tablo 4.11, Şekil 4.2 | 14 |
| 4.11. Program öncesi, sonrası ve izleme başarı puanlarının karşılaştırılması | Eşleştirilmiş t-testi, tekrarlı ölçümler ANOVA; doğrulama için Wilcoxon ve Friedman | Tablo 4.12–4.13 | 3, 5, 6, 7 |
5. Tablo–metin uyumu
Her tablo için uyum denetimi
- 1
Sayıları eşleştir
Metindeki her sayıyı tablodaki karşılığıyla tek tek eşleştir: ortalama, standart sapma, test istatistiği, p, etki büyüklüğü. Elle yeniden yazılan sayılarda rakam yer değiştirmesi (2,45 → 2,54) çok sık görülür.
- 2
Yuvarlamayı eşitle
Tabloda 37,84 yazan değer metinde 37,8 olmamalı; aynı istatistik tez boyunca aynı basamakla verilir.
- 3
Serbestlik derecesini N ile sına
Bağımsız t-testinde sd = N − 2 (250 → 248); tek yönlü ANOVA’da sd = (k − 1, N − k) (4 grup → 3, 246); korelasyonda sd = N − 2; ki-karede sd = (satır − 1) × (sütun − 1). Tutmayan sd, yanlış satırdan okunmuş bir değeri ya da fark edilmemiş eksik veriyi gösterir.
- 4
N’leri izle
Betimsel tablodaki n’ler ile analiz tablolarındaki n’ler aynı mı? Eksik veri nedeniyle bir analizde N düştüyse bunu tablo notunda belirt.
- 5
Yönü kontrol et
Metinde “kadınların puanları daha yüksek” deniyorsa tabloda kadınların ortalaması gerçekten daha yüksek mi? Negatif t, negatif korelasyon ya da negatif katsayının işaretini kaybetme.
- 6
Numara, başlık ve terimleri kontrol et
“Tablo 4.3’te görüldüğü gibi” göndermesi doğru tabloya mı gidiyor? Tablo eklenip çıkarıldıysa numaraları ve Tablolar Listesi’ni güncelle. Tabloda “sınav kaygısı”, metinde “test anksiyetesi” olmasın; değişken adlarını tez boyunca aynı tut.
Tablo 4.2: Kadın M = 37,84, SD = 6,12; Erkek M = 35,91, SD = 6,25; t(248) = 2,45, p = ,015, d = 0,31.
Metin: “Kadınların öz yeterlik puanları (M = 37,8) erkeklerinkinden (M = 35,19) anlamlı düzeyde yüksektir, t(250) = 2,54, p = ,15.”
6. SPSS çıktısını Word’e aktarmak ve APA biçimine getirmek
| Yöntem | Nasıl? | Artısı | Eksisi |
|---|---|---|---|
| Kopyala–yapıştır | Output penceresinde tabloya sağ tık > Copy (Kopyala); Word’de Paste (Yapıştır) | Hızlı; tablo düzenlenebilir Word tablosu olarak gelir | SPSS biçimi (gri dolgu, çerçeve, İngilizce başlıklar, gereksiz satırlar) da gelir; elle temizlemek gerekir |
| Özel kopyala | Sağ tık > Copy Special (Özel Kopyala) ile biçim seçmek (sürüme göre) | Biçimi denetleyebilirsin | Resim biçimi seçilirse tablo düzenlenemez |
| Dışa aktarma | File > Export (Dosya > Dışa Aktar) > belge türü olarak Word/RTF, Excel ya da PDF; Selected ile yalnızca seçili tablolar | Çok sayıda tabloyu tek seferde aktarır | Biçimlendirme yine sana kalır; belge kalabalık olur |
| Excel üzerinden | Tabloyu Excel’e aktar, sayıları yuvarla ve biçimlendir, sonra Word’e yapıştır | Yuvarlama ve ondalık ayarı kolay | Bir adım fazla; bağlantılı yapıştırma karışıklık yaratabilir |
| Elle yeniden yazma | Word’de boş APA tablosu oluşturup değerleri yazmak | En temiz sonuç, tam denetim | Yazım hatası riski; her sayıyı çıktıyla karşılaştırmak şart |
| Ekran görüntüsü | — | Yok | Kabul edilmez: düzenlenemez, bulanık görünür, APA dışıdır, içindeki metin aranamaz |
SPSS tarafında hazırlık (aktarmadan önce)
- 1
Çıktı dilini seç
Edit > Options > Language (Düzen > Seçenekler > Dil) altında Output language. Tablo başlıklarını Word’de zaten Türkçe yazacaksan İngilizce çıktı, kaynak kitaplarla eşleştirmeyi kolaylaştırır.
- 2
Pivot tabloyu aç ve sadeleştir
Tabloya çift tıklayınca Pivot Table Editor açılır. Gereksiz satır ya da sütunu seçip sağ tık > Hide (Gizle) ile gizle: örneğin Levene satırları ayrı raporlanacaksa, “Equal variances not assumed” satırı ya da Std. Error Mean sütunu.
- 3
Satır ve sütunları yer değiştir
Pivot > Pivoting Trays ile değişkenleri satıra, istatistikleri sütuna taşı; Pivot > Transpose Rows and Columns tek tıkla satır–sütun değişimi yapar. Böylece tablo, APA tablosundaki düzene yaklaşır.
- 4
Ondalıkları ayarla
Hücreleri seç > sağ tık > Cell Properties (Hücre Özellikleri) > Format Value sekmesinde ondalık basamak sayısını (ör. 2) belirle.
- 5
Görünümü sadeleştir
Format > TableLooks (Biçim > Tablo Görünümleri) ile daha sade bir hazır görünüm seç ya da Format > Table Properties > Borders sekmesinde dikey çizgileri kaldır. Beğendiğin görünümü kaydedip Edit > Options > Pivot Tables (Düzen > Seçenekler > Pivot Tablolar) altında varsayılan yaparsan sonraki tablolar o görünümle gelir.
- 6
Word’de tamamla
Yapıştırdıktan sonra kenarlık, yazı tipi, başlık, not ve hizalama ayarlarını “Biçimlendirme, Teslim ve Savunma” modülündeki tablo ve şekil tasarımı dersinde anlatılan adımlarla bitir. Menü adları SPSS sürümüne ve arayüz diline göre küçük farklılıklar gösterebilir.
SPSS’ten olduğu gibi gelen (teze konmaz):
Group Statistics: cinsiyet | N | Mean | Std. Deviation | Std. Error Mean
Kadın | 142 | 37,8400 | 6,12000 | ,51358
Erkek | 108 | 35,9100 | 6,25000 | ,60141
Independent Samples Test: Levene’s Test F = ,21, Sig. = ,644 | t = 2,447 | df = 248 | Sig. (2-tailed) = ,015 | Mean Difference = 1,93000 | 95% Confidence Interval of the Difference = ,377 – 3,483 | ve ayrıca “Equal variances not assumed” satırı
Teze girecek APA biçimi:
Tablo 4.2
Akademik Öz Yeterlik Puanlarının Cinsiyete Göre Karşılaştırılması
Cinsiyet | n | M | SD | t(248) | p | d
Kadın | 142 | 37,84 | 6,12 | 2,45 | ,015 | 0,31
Erkek | 108 | 35,91 | 6,25 | | |
Not. Puanlar 10–50 arasındadır. Levene testine göre varyanslar homojendir (p = ,644).
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
7. Kapsamlı analiz kontrol listesi
Teslimden önce analiz ve raporlama kontrolü
0/18Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar