Akademide YZ’ye Bakış: YÖK, Üniversiteler ve Yayıncılar

Üretken YZ akademiye çok hızlı girdi ve kurumlar kurallarını yetiştirmeye çalıştı. Bu yüzden bugün hem Türkiye’de hem dünyada benzer ilkeler etrafında birleşen ama ayrıntıda farklılaşan bir kurallar ağı var. Bu derste ortak ilkeleri öğreneceksin. Ama en önemli mesaj şu: Kurallar sık güncelleniyor. Tezine ya da makalene başlamadan önce bağlı olduğun enstitünün, üniversitenin ve hedef dergin güncel metnini mutlaka kendin oku.

YÖK’ün etik rehberi

Yükseköğretim Kurulu (YÖK), Mayıs 2024’te “Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Faaliyetlerinde Üretken Yapay Zekâ Kullanımına Dair Etik Rehber” başlıklı bir belge yayımladı. Rehber, üretken YZ’yi yasaklamaz; sorumlu, şeffaf ve dürüst kullanımın çerçevesini çizer. Rehberin ayrıntıları için resmî metne başvurmalısın; genel olarak öne çıkan ilkeler şöyle özetlenebilir:

• Şeffaflık ve beyan: Araştırma ve yayın sürecinde üretken YZ kullanıldıysa bu açıkça belirtilmelidir (hangi araç, hangi amaçla, hangi aşamada).
• Sorumluluk araştırmacıdadır: YZ’nin ürettiği içeriğin doğruluğundan, özgünlüğünden ve etik uygunluğundan araştırmacı sorumludur.
• YZ yazar değildir: Üretken YZ araçları yazar olarak gösterilemez; yazarlık sorumluluğu taşıyamazlar.
• Dürüstlük: YZ ile veri uydurmak, sonuç çarpıtmak, kaynak uydurmak ya da YZ çıktısını kendi özgün üretimin gibi sunmak bilimsel etik ihlali sayılabilir.
• Gizlilik ve veri koruma: Kişisel verilerin, gizli ya da yayımlanmamış bilgilerin YZ araçlarıyla paylaşılmasında mevzuata (ör. KVKK) ve etik ilkelere uyulmalıdır.
• Kurumsal düzenleme: Yükseköğretim kurumlarının kendi bağlamlarına uygun yönerge ve politikalar geliştirmesi teşvik edilir.

Üniversite ve enstitü yönergeleri

Pek çok Türk üniversitesi, YÖK rehberini de dayanak alarak kendi üretken yapay zekâ kullanım yönergelerini, ilkelerini ya da senato kararlarını yayımladı. Bazı enstitüler tez yazım kılavuzlarına YZ beyanı bölümü ekledi; bazıları tez teslim formuna “YZ kullanım beyanı” maddesi koydu. Kurallar üniversiteden üniversiteye değişebilir:

Uluslararası çerçeve: COPE ve yayıncılar

COPE (Committee on Publication Ethics – Yayın Etiği Komitesi), dünya çapında binlerce derginin ve yayıncının üye olduğu bir kuruluştur. COPE, 2023’te yayımladığı tutum açıklamasında YZ araçlarının yazar olamayacağını, çünkü bir çalışmanın sorumluluğunu üstlenemeyeceklerini, çıkar çatışması beyan edemeyeceklerini ve telif/lisans anlaşmalarını yönetemeyeceklerini vurguladı. Yazarların YZ kullanımını şeffafça beyan etmesi ve içerikten tamamen sorumlu olması beklenir.

Ortak paydalar: Neredeyse her yerde geçerli 6 ilke

1. YZ yazar olamaz. Yazarlık; çalışmanın sorumluluğunu, hesap verebilirliği ve onayı gerektirir.
2. Kullanım beyan edilir. Hangi araç, hangi sürüm (biliniyorsa), ne amaçla ve ne ölçüde. (Bazı yayıncılar yalnızca temel dil ve yazım denetimini beyan dışında tutar; kurumunun ya da derginin kuralına bak.)
3. Sorumluluk insandadır. Hata, uydurma ya da intihal YZ’den kaynaklansa da sorumlu yazardır.
4. YZ’ye bilgi kaynağı olarak atıf yapılmaz; kullanımı beyan edilir. (APA gibi bazı stil kılavuzları, YZ çıktısını aktardığında nasıl atıf verileceğini tanımlamıştır. Bu biçim, YZ’yi bir tanımın, olgunun ya da bulgunun dayanağı yapmak için değil, YZ çıktısının kendisini aktardığın ya da incelediğin durumlar içindir.)
5. Veri uydurma ve sonuç çarpıtma kesinlikle yasaktır.
6. Gizlilik korunur. Kişisel ve gizli veriler YZ araçlarına izinsiz yüklenmez.