Akademik Çalışmada Yapay Zekâ · Ders 3/12
Kabul Edilebilir, Gri ve Kabul Edilemez Kullanımlar
YZ kullanımlarını üç bölgeye ayıran pratik bir tabloyla hangi kullanımın güvenli, hangisinin dikkat gerektiren, hangisinin etik ihlal olduğunu ayırt etmeyi öğren.
Öğrencilerin en sık sorduğu soru şudur: “YZ’yi kullanabilir miyim?” Bu sorunun tek cümlelik bir cevabı yok, çünkü asıl soru “YZ’yi ne için ve nasıl kullanıyorum?” sorusudur. Aynı araç, beyin fırtınası için kullanıldığında masum bir yardımcı; bir tez bölümünü yazdırmak için kullanıldığında ise ciddi bir etik ihlalin aracıdır. Bu derste kullanımları üç bölgeye ayırmayı öğreneceksin: yeşil (kabul edilebilir), sarı (gri, dikkat ve beyan gerektiren), kırmızı (kabul edilemez).
Temel ölçüt: Düşünen, karar veren ve yazan kim?
Bir kullanımın hangi bölgeye düştüğünü belirlemek için kendine üç soru sor:
- Entelektüel katkı kimin? Fikir, argüman, yorum ve sonuç senin mi, yoksa YZ’nin mi?
- Doğrulama yaptım mı? YZ’nin ürettiği her şeyi kontrol ettim mi, yoksa olduğu gibi mi aldım?
- Şeffaf mıyım? Bu kullanımı danışmanıma ve okuyucuya rahatça anlatabilir miyim? Beyan ettim mi?
| Kullanım | Bölge | Neden / Koşul |
|---|---|---|
| Konu fikirleri için beyin fırtınası | Kabul edilebilir | Son karar ve literatür taraması sende; fikirler başlangıç noktası. |
| Geniş konuyu daraltmak için alternatif sorular üretmek | Kabul edilebilir | Seçimi ve gerekçelendirmeyi sen yaparsın; literatürle sınarsın. |
| Kendi yazdığın metinde dil bilgisi ve yazım hatalarını işaretletmek | Kabul edilebilir | Düzeltmeleri tek tek değerlendirirsen; kurum istiyorsa beyan et. |
| Analiz kodunda (R, Python, SPSS sözdizimi) hata ayıklama | Kabul edilebilir | Kodun ne yaptığını anlıyorsan ve sonuçları kendin denetliyorsan; yöntemde beyan önerilir. |
| Okuduğun makalenin özetini YZ’ye çıkarttırıp sonra orijinalle karşılaştırmak | Kabul edilebilir | Özet yalnızca okuma yardımcısıdır; atıf yaptığın bilgiyi orijinalden doğrularsın. |
| Bir kavramı açıklatmak, kendini sınama soruları ürettirmek | Kabul edilebilir | Öğrenme amaçlı; açıklamayı ders kitabıyla doğrula. |
| Kendi paragrafının mantık akışını eleştirtmek | Kabul edilebilir | Eleştiriyi değerlendirip metni kendin yeniden yazarsan. |
| Kendi paragrafını YZ’ye yeniden yazdırmak (parafraz) | Gri | Kendi sesini kaybetme, anlam kayması riski; ölçülü kullan, beyan et. |
| İngilizce özeti YZ ile çevirmek | Gri | Terminoloji hatası riski; çeviriyi alan bilgisiyle denetle, beyan et. |
| Tez bölümü için ayrıntılı taslak/iskelet ürettirmek | Gri | İskeleti kendi literatürünle doldurup değiştiriyorsan; danışmanla konuş. |
| Uygun istatistik testlerini önerttirmek | Gri | Öneriyi istatistik kaynağıyla ve danışmanla doğrularsan kabul edilebilir yöne kayar. |
| Literatür keşif araçlarıyla makale bulmak | Gri | Bulduğun her makaleyi kendin okursan güvenli; özetle yetinirsen riskli. |
| Tezin bir bölümünü (giriş, kuram, tartışma) YZ’ye yazdırmak | Kabul edilemez | Entelektüel katkı YZ’nin olur; özgünlük ve yazarlık ihlali. |
| Veri, katılımcı yanıtı, görüşme metni ya da sonuç uydurtmak | Kabul edilemez | Veri uydurma; en ağır bilimsel etik ihlallerinden biri. |
| Kaynak listesi ürettirip doğrulamadan kaynakçaya koymak | Kabul edilemez | Uydurma kaynak riski; okumadığın kaynağa atıf. |
| Analiz çıktısını yorumlatıp yorumu kontrolsüz kopyalamak | Kabul edilemez | Yanlış yorum riski; bulguları anlamadan sunmak. |
| Benzerlik raporunu düşürmek için metni YZ ile “eşanlamlılaştırmak” | Kabul edilemez | Başkasının fikrini atıfsız kullanmayı gizlemek; intihalin örtülmesi. |
| Katılımcı verisini veya danışmanın taslağını YZ’ye yüklemek | Kabul edilemez | Gizlilik ve KVKK ihlali riski; izin ve anonimleştirme yoksa yapma. |
Yeşil bölge: Kabul edilebilir kullanımlar
Yeşil bölgedeki kullanımlarda YZ, düşünme sürecini destekler ama yerini almaz. Ortak özellikleri: Girdi senin metnin ya da senin sorundur; çıktı bir öneri, eleştiri ya da açıklamadır; son metni sen yazarsın.
“Bana eğitim bilimlerinde yüksek lisans tez konusu ver.” → Çıkan ilk konuyu alıp enstitüye öneri olarak sunmak.
Sarı bölge: Gri kullanımlar
Gri bölgede kullanım kendi başına yasak değildir, ama nasıl yapıldığına göre yeşile ya da kırmızıya kayar. Bu bölgede üç kural uygula: (1) Çıktıyı mutlaka denetle ve değiştir, (2) kullanımı beyan et, (3) emin değilsen danışmana sor.
YZ “Mann-Whitney U testi kullan” dedi; nedenini bilmeden testi yapıp yöntem bölümüne “Mann-Whitney U testi uygulanmıştır.” yazmak.
YZ’nin ürettiği “Kuramsal Çerçeve” başlıklarını ve her başlık altındaki paragrafları olduğu gibi alıp yalnızca birkaç kaynak eklemek.
Kırmızı bölge: Kabul edilemez kullanımlar
Kırmızı bölgedeki kullanımlar, YÖK etik rehberi ve uluslararası yayın etiği ilkeleri açısından bilimsel etik ihlali sayılabilecek davranışlardır. Bu kullanımlar ortaya çıktığında tezin reddedilmesi, unvanın geri alınması ya da disiplin süreci gibi ağır sonuçlar doğabilir.
İşletme yüksek lisans öğrencisi Burak, 250 kişilik anket hedefine ulaşamaz; 140 yanıt toplamıştır. Teslim tarihi yaklaştığı için YZ’den “Bu 140 yanıtın dağılımına benzer 110 ek yanıt üret” ister ve bunları veri setine ekler. Analizler “anlamlı” çıkar.
Sonuç: Bu, açıkça veri uydurmadır. Uydurma veriyle ulaşılan bulgular bilimsel olarak geçersizdir ve tez savunulup onaylansa bile ileride tespit edilirse ağır yaptırımlara yol açabilir.
Doğru yol: Örneklem sınırlılığını danışmanla görüşmek; veri toplama süresini uzatmak için enstitüden ek süre seçeneklerini araştırmak ya da 140 kişiyle analiz yapıp güç (power) ve genellenebilirlik sınırlılığını dürüstçe raporlamak.
SPSS çıktısını YZ’ye yapıştırıp “Bunu tez diliyle yorumla” demek ve çıkan paragrafı bulgular bölümüne koymak.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
(a) Hukuk öğrencisi, okuduğu bir Yargıtay kararının özetini YZ’ye çıkarttırıp kararla karşılaştırıyor.
(b) Hemşirelik öğrencisi, görüşme dökümlerini anonimleştirmeden YZ’ye yükleyip tema çıkarttırıyor.
(c) Mühendislik öğrencisi, MATLAB kodunun neden yavaş çalıştığını YZ’ye soruyor.
(d) İlahiyat öğrencisi, YZ’den “Bu konuda klasik kaynaklardan 10 alıntı ver” isteyip alıntıları teze koyuyor.
Bu kullanım hangi bölgede? Hızlı test
0/6Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar