Yapay Zekâ
ChatGPT ile Tez Yazılır mı? Yapay Zekâyı Tezde Etik ve Güvenli Kullanmanın Sınırları
Tezde ChatGPT, Claude ya da Gemini kullanmak yasak mı? Hangi kullanımlar kabul görür, hangileri etik ihlal sayılır, yapay zekâ kullanımı nasıl beyan edilir? Somut örneklerle rehber.
“ChatGPT ile tez yazılır mı?” sorusunun kısa cevabı şudur: Tezi ChatGPT yazamaz, ama tez yazarken ChatGPT'den doğru yerde ve doğru sınırlarla yardım alabilirsiniz. Bu yazıda kabul gören, gri alanda kalan ve etik ihlal sayılan kullanımları somut örneklerle ayırıyoruz.
Kısa yanıt
Yapay zekâ araçlarını dil düzeltme, anlamadığınız bir kavramı açıklatma, beyin fırtınası ve kod hatası ayıklama gibi destekleyici işlerde kullanmak genellikle kabul görür, ancak beyan edilmelidir. Metnin bölümlerini yapay zekâya yazdırıp kendi metniniz gibi sunmak, veri ya da bulgu ürettirmek ve doğrulamadan kaynak kullanmak ise etik ihlal sayılır.
YÖK ne diyor?
YÖK, 2024'te bilimsel araştırma ve yayın faaliyetlerinde üretken yapay zekâ kullanımına dair bir etik rehber yayımladı. Rehberin merkezinde şeffaflık ilkesi var: yapay zekânın hangi işlevinin, araştırmanın hangi aşamasında ve ne ölçüde kullanıldığı açıkça belirtilmeli. Pek çok üniversite bu çerçeveye dayanarak kendi yönergesini ve beyan formunu hazırladı; bu yüzden ilk adımınız kendi enstitünüzün kuralını öğrenmek olmalı.
Üç bölge: yeşil, sarı ve kırmızı
| Bölge | Örnek kullanım | Not |
|---|---|---|
| Yeşil (genellikle kabul görür) | Yazdığınız paragraftaki dil bilgisi hatalarını işaretletmek | Beyan edin |
| Yeşil | Anlamadığınız bir istatistik kavramını örnekle açıklatmak | Bilgiyi ders kitabından doğrulayın |
| Yeşil | Literatür araması için anahtar kelime ve eş anlamlı önerisi almak | Aramayı kendiniz yapın |
| Sarı (kurala bağlı) | Kendi taslağınızın akışını iyileştirmesi için öneri istemek | Önerileri tek tek değerlendirin, beyan edin |
| Sarı | Özet (abstract) için İngilizce çeviri desteği | Çeviriyi kontrol edin, beyan edin |
| Kırmızı (etik ihlal) | “Bana tezimin giriş bölümünü yaz” | Metin size ait olmaz |
| Kırmızı | Olmayan katılımcı verisi ürettirmek ya da bulgu yorumlatmak | Veri uydurma sayılır |
| Kırmızı | Önerilen kaynakları kontrol etmeden kaynakçaya eklemek | Uydurma kaynak riski |
Bu ayrımın vaka vaka tartışması için Kabul edilebilir, gri ve kabul edilemez kullanımlar dersine bakın.
Gerçek bir örnek: aynı amaç, iki farklı istem
Kırmızı bölgedeki istem:
“Sosyal medya bağımlılığı ve akademik erteleme hakkında 500 kelimelik bir literatür taraması yaz, kaynaklarıyla birlikte.”
Bu istemle gelen metin size ait değildir ve büyük olasılıkla doğrulanamayan kaynaklar içerir.
Yeşil bölgedeki istem:
“Aşağıdaki paragrafı ben yazdım. Anlam bütünlüğünü bozmadan, yalnızca dil bilgisi ve noktalama hatalarını madde madde listele; metni yeniden yazma.”
Bu istemde metin sizindir, kararları siz verirsiniz ve yapay zekâ yalnızca bir editör gibi çalışır. Etkili ve etik istem yazmanın ayrıntıları Etkili ve etik istem (prompt) yazma dersinde.
En büyük tehlike: uydurma kaynaklar
Sohbet tabanlı yapay zekâ araçları, gerçekte var olmayan makaleleri yazar adı, dergi, cilt ve sayfa numarasıyla son derece gerçekçi biçimde “önerebilir”. Jüriler ve hakemler bu hatayı kolayca fark eder. Kural basit: DOI'si, yayıncı sayfası ya da veri tabanı kaydı bulunamayan hiçbir kaynağı kullanmayın. Adım adım doğrulama için Uydurma kaynak tehlikesi dersine bakın.
Yapay zekâ tespit oranı yüksek çıkarsa
Kendi yazdığınız metin de yapay zekâ tespit araçlarında yüksek puan alabilir. Bu araçlar bir olasılık tahmini yapar ve yanlış pozitif verebilir. En güçlü savunmanız yazım sürecinizin kanıtıdır: Word ya da Google Dokümanlar sürüm geçmişi, tarihli taslaklar, okuma notlarınız ve danışman yazışmalarınız. Ayrıntılar için kapsamlı rehberimiz: Tezde yapay zekâ oranı.
Beyanınızı iki dakikada hazırlayın
Yapay zekâ kullandıysanız tezinize kısa bir kullanım beyanı ekleyin. Ücretsiz aracımız, seçimlerinize göre Türkçe ve İngilizce beyanı anında hazırlar ve Word dosyası olarak indirir; bilgileriniz tarayıcınızdan çıkmaz: Yapay Zekâ Kullanım Beyanı oluşturucu.
Sonuç
Yapay zekâ, tez sürecinde iyi bir editör ve sabırlı bir öğretmen olabilir; ama tezin yazarı olamaz. Metni kendiniz yazın, yapay zekâyı destekleyici işlerde kullanın, her kaynağı doğrulayın ve kullanımınızı şeffafça beyan edin.
Sık sorulan sorular
Tezde ChatGPT kullanmak yasak mı?
+
Genel bir yasak yoktur ancak kurallar kurumdan kuruma değişir. Çoğu kurum dil düzeltme ve fikir geliştirme gibi destekleyici kullanımları beyan şartıyla kabul ederken, metnin, verilerin ve yorumların yapay zekâya ürettirilmesine izin vermez.
Yapay zekâ kullanımını nasıl beyan ederim?
+
Hangi aracı, hangi sürümünü, ne zaman, ne amaçla ve tezin hangi bölümünde kullandığınızı belirten kısa bir beyan yazın. Academy GenZ'nin ücretsiz Yapay Zekâ Kullanım Beyanı aracı Türkçe ve İngilizce beyanı sizin için hazırlar.
ChatGPT'nin önerdiği kaynakları kullanabilir miyim?
+
Ancak doğruladıktan sonra. Sohbet tabanlı yapay zekâ araçları var olmayan kaynaklar üretebilir. Her kaynağı DOI, yayıncı sayfası ya da veri tabanı üzerinden kontrol edin.