Akademik Çalışmada Yapay Zekâ · Ders 4/12
Uydurma Kaynak Tehlikesi ve Doğrulama
YZ’nin ürettiği sahte kaynakları nasıl tanıyacağını ve bir kaynağı DOI, Google Akademik, Crossref ve Türk veri tabanlarıyla adım adım nasıl doğrulayacağını öğren.
Akademik dünyada YZ kaynaklı en yaygın ve en utandırıcı hata, var olmayan kaynaklara atıf yapmaktır. Dünyada avukatların mahkemeye YZ’nin uydurduğu emsal kararları sunduğu, akademisyenlerin makalelerinde var olmayan çalışmalara atıf yaptığı olaylar kamuoyuna yansıdı. Bir tez jürisinde tek bir uydurma kaynağın fark edilmesi, tüm çalışmanın güvenilirliğini sorgulatır. Bu derste sahte kaynağı tanımayı ve her kaynağı birkaç dakikada doğrulamayı öğreneceksin.
- Uydurma kaynak (fabricated / hallucinated reference)
- Gerçekte yayımlanmamış bir çalışmaya ait gibi görünen künye; ya da gerçek bir çalışmanın yazar, yıl, başlık, dergi, cilt, sayfa veya DOI bilgilerinden bir kısmının yanlış birleştirilmesiyle oluşan hatalı künye.
Sahte kaynak neye benzer?
Demirtaş, H. ve Kocabaş, E. (2020). Lise öğrencilerinde dijital okuryazarlık ile akademik öz yeterlik arasındaki ilişki: Bir yapısal eşitlik modeli çalışması. Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 18(2), 412–431. https://doi.org/10.xxxx/ornek
- Mükemmel uyum şüphesi: Başlık, araştırma sorunun tam olarak cevabıymış gibi görünüyorsa dikkat. Gerçek literatür nadiren bu kadar “tam ısmarlama”dır.
- DOI açılmıyor ya da başka makaleye gidiyor: Uydurma kaynaklarda DOI ya hiç çözülmez ya da alakasız bir yayına yönlendirir.
- Dergi gerçek ama sayı tutmuyor: Dergi adı gerçek olabilir; ancak o cilt ve sayıda böyle bir makale yoktur ya da sayfa aralığı derginin o sayısındaki sayfa sayısını aşar.
- Yazarlar alakasız: Yazarlar gerçek kişiler olabilir ama o alanda hiç yayınları yoktur.
- Hiçbir veri tabanında iz yok: Başlık Google Akademik, DergiPark, TR Dizin, Crossref gibi kaynakların hiçbirinde çıkmıyorsa büyük olasılıkla uydurmadır.
Doğrulama araçları
| Araç | Ne işe yarar | Nasıl kullanılır |
|---|---|---|
| doi.org | DOI’nin gerçek bir yayına çözülüp çözülmediğini gösterir. | Tarayıcıya https://doi.org/ ardından DOI’yi yaz; açılan sayfanın başlık ve yazarlarını künyeyle karşılaştır. |
| Crossref Search (search.crossref.org) | Crossref’e kayıtlı yayınları başlık, yazar ya da DOI ile arar. | Başlığı yapıştır; sonuçtaki DOI, yıl, dergi ve yazarları künyeyle karşılaştır. |
| Google Akademik | Çok geniş akademik dizin; Türkçe yayınları da büyük ölçüde kapsar. | Başlığı tırnak içinde ara; yazar adıyla da ara; “Alıntılanma sayısı” ve sürümlere bak. |
| DergiPark | Türkiye’deki pek çok akademik derginin barındığı platform. | Dergiyi bul; ilgili yıl, cilt ve sayıyı açıp makalenin içindekilerde olup olmadığını kontrol et. |
| ULAKBİM TR Dizin | Türkiye’de belirli ölçütleri karşılayan dergilerin dizini. | Makale ya da dergi aramasıyla kaydı doğrula. |
| YÖK Ulusal Tez Merkezi | Türkiye’deki lisansüstü tezler. | Tez kaynağı ise yazar ve başlıkla ara; tez numarasını not al. |
| Derginin kendi sitesi / arşivi | Yayının kesin kaydı. | Arşivden ilgili sayıyı açıp makaleyi indir. |
| Web of Science, Scopus, PubMed | Uluslararası indeksler (kurum erişimi gerekebilir). | Başlık, yazar ya da DOI ile ara. |
Bir kaynağı 5 adımda doğrulama
- 1
DOI’yi çöz
Künyede DOI varsa https://doi.org/ adresinde aç. Açılan sayfanın başlık, yazar ve yılı künyeyle birebir uyuşuyor mu? DOI açılmıyorsa ya da başka bir yayına gidiyorsa kırmızı alarm.
- 2
Başlığı Crossref ve Google Akademik’te ara
Başlığı tırnak içinde Google Akademik’e, aynen Crossref Search’e yapıştır. Eşleşme yoksa başlıktaki anahtar sözcüklerle ve yazar soyadıyla tekrar ara.
- 3
Dergiyi ve sayıyı kontrol et
Dergi gerçek mi? Türk dergisiyse DergiPark’ta ve TR Dizin’de bul. İlgili yılın ilgili cilt/sayısının içindekiler sayfasında makale var mı? Sayfa aralığı tutarlı mı?
- 4
Tam metni edin ve oku
Makaleyi indir (açık erişim, kütüphane erişimi, Unpaywall gibi yasal yollarla). Atıf yapmak istediğin bilgiyi metin içinde bul ve sayfasını not al.
- 5
Künyeyi orijinalden yeniden oluştur
YZ’nin verdiği künyeyi düzeltmeye çalışma; künyeyi makalenin kendisinden ya da Zotero/Mendeley gibi bir kaynak yöneticisiyle DOI üzerinden yeniden oluştur.
Kaynak: Demirtaş ve Kocabaş (2020), Türk Eğitim Bilimleri Dergisi, 18(2)
1) DOI → doi.org: “DOI Not Found” hatası.
2) Google Akademik’te tırnaklı başlık araması → sonuç yok. Yazar soyadlarıyla arama → bu konuda ortak yayın yok.
3) Crossref Search’te başlık → eşleşme yok.
4) Derginin 2020 yılı 18. cilt 2. sayısının içindekiler sayfası → böyle bir makale yok; sayı 380. sayfada bitiyor.
Karar: UYDURMA. Kaynakçaya eklenmedi. Konu için gerçek kaynak aramaya geri dönüldü.
“Akademik öz yeterlik ile ilgili 15 kaynak ver, APA 7 biçiminde olsun.” → Listeyi kopyalayıp kaynakçaya yapıştırmak.
YZ’nin “Yıldız (2018), çevrim içi öğrenmenin kaygıyı %40 azalttığını bulmuştur” cümlesini, makalenin yalnızca var olduğunu kontrol ederek teze koymak.
Künye (YZ’nin verdiği hâliyle):
DOI çözülüyor mu?
DOI’nin gittiği yayın künyeyle uyuşuyor mu?
Google Akademik araması:
Crossref araması:
Dergi/sayı içindekiler kontrolü:
Tam metin edinildi mi?
Atıf yapılacak bilgi metinde var mı? Sayfa:
Karar:
Tarih:
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
“Aslan, K. (2019). Hasta güvenliği kültürünün hemşire tükenmişliği üzerindeki etkisi. Sağlık Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 7(4), 211–229. https://doi.org/10.xxxx/ornek”
Hangi sırayla neleri kontrol edersin? Hangi sonuç kaynağı kesin olarak elemeni gerektirir?
Kaynakçaya eklemeden önce
0/6Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar