Araştırma Yöntemleri · Ders 4/14
Nicel Desenler II: Deneysel, Yarı Deneysel ve Tek Denekli Desenler
Bir müdahalenin etkisini sınamak için kullanılan deneysel desenleri, simgesel gösterimleri, iç geçerlik tehditlerini ve yöntem cümleleriyle öğrenirsin.
“Geliştirdiğim eğitim programı işe yarıyor mu?”, “Bu egzersiz protokolü ağrıyı azaltıyor mu?”, “Yeni öğretim yöntemi başarıyı artırıyor mu?” gibi sorular neden-sonuç ilişkisi sorar. Bu soruları en güçlü biçimde cevaplayabilen nicel desen ailesi deneysel desenlerdir. Çünkü burada araştırmacı bağımsız değişkeni bizzat uygular ve diğer etkenleri kontrol etmeye çalışır.
- Deneysel işlem (müdahale)
- Araştırmacının etkisini sınamak için deney grubuna uyguladığı uygulama: eğitim programı, öğretim yöntemi, ilaç, egzersiz, yazılım vb. Bağımsız değişkendir.
- Kontrol grubu
- Deneysel işlemin uygulanmadığı ya da mevcut/olağan uygulamanın sürdüğü karşılaştırma grubu. Etkinin müdahaleye mi yoksa zamana, olgunlaşmaya veya başka etkenlere mi bağlı olduğunu ayırt etmeyi sağlar.
- Seçkisiz atama (random assignment)
- Katılımcıların deney ve kontrol gruplarına şansa dayalı olarak yerleştirilmesi. Seçkisiz örneklemeden farklıdır: Örnekleme kimin araştırmaya alınacağını, atama ise kimin hangi gruba gireceğini belirler.
| Simge | Anlamı |
|---|---|
| R (Random) | Gruplara seçkisiz atama |
| X | Deneysel işlem (müdahale) |
| O (Observation) | Ölçüm / gözlem (ön test, son test, izleme testi) |
| G1, G2 | Deney grubu, kontrol grubu |
| --- | Gruplar seçkisiz oluşturulmamış (yarı deneysel desenlerde) |
1. Gerçek deneysel desenler
Gerçek deneysel desenin ayırt edici özelliği seçkisiz atamadır. En sık kullanılan biçimi “ön test–son test kontrol gruplu desen”dir. Sağlık bilimlerinde bu desenin sıkı kurallarla yürütülen biçimine randomize kontrollü çalışma (RKÇ / RCT) denir.
Simgesel gösterim:
G1 (Deney): R O1 X O2
G2 (Kontrol): R O3 O4
Örnek tez başlığı: Gülme Yogasının Hemodiyaliz Hastalarında Yorgunluk ve Uyku Kalitesine Etkisi: Randomize Kontrollü Çalışma
Yöntem cümlesi: Araştırma, ön test–son test kontrol gruplu randomize kontrollü deneysel desende yürütülmüştür. Dâhil edilme ölçütlerini karşılayan 64 hasta, bilgisayarda üretilen seçkisiz sayılar listesiyle deney (n = 32) ve kontrol (n = 32) gruplarına atanmıştır. Deney grubuna 8 hafta boyunca haftada iki kez gülme yogası uygulanmış, kontrol grubu rutin bakım almaya devam etmiştir.
- Son test kontrol gruplu desen: R X O1 / R O2. Ön test uygulamak katılımcıyı etkileyecekse (ör. test öğrenmeye yol açacaksa) kullanılır.
- Solomon dört gruplu desen: Ön testin etkisini ayrıca kontrol eden, dört gruplu ve güçlü ama uygulaması zor bir desen.
- Faktöriyel desen: İki veya daha fazla bağımsız değişkenin (ör. yöntem × cinsiyet) etkisini ve etkileşimini birlikte inceler.
2. Yarı deneysel desenler
Okullarda, hastanelerde ve kurumlarda katılımcıları gruplara seçkisiz atamak çoğu zaman mümkün olmaz: Sınıflar hazırdır, servisler bellidir. Bu durumda hazır gruplarla çalışılır ve desen yarı deneysel olur. Türkiye’deki eğitim tezlerinin önemli bir kısmı bu desendedir.
Simgesel gösterim:
G1 (Deney): O1 X O2
-------------------------
G2 (Kontrol): O3 O4
Örnek tez başlığı: Probleme Dayalı Öğrenmenin 7. Sınıf Öğrencilerinin Fen Bilimleri Başarısına ve Tutumuna Etkisi
Yöntem cümlesi: Araştırmada, mevcut sınıfların bozulması mümkün olmadığından yarı deneysel desenlerden eşitlenmemiş kontrol gruplu ön test–son test deseni kullanılmıştır. Aynı okuldaki iki 7. sınıf şubesinden biri seçkisiz olarak deney (n = 28), diğeri kontrol (n = 27) grubu olarak belirlenmiştir. Grupların ön test puanları arasında anlamlı fark bulunmadığı bağımsız gruplar t testi ile doğrulanmıştır.
- Tek grup ön test–son test deseni (O1 X O2): Kontrol grubu yoktur; birçok kaynakta “zayıf deneysel” ya da “ön deneysel” desen olarak sınıflanır. Değişimin müdahaleden mi zamandan mı kaynaklandığı ayırt edilemez. Kullanacaksan bu sınırlılığı açıkça yaz.
- Zaman serisi deseni: Müdahale öncesi ve sonrası çok sayıda ölçüm alınır (O1 O2 O3 X O4 O5 O6).
3. Tek denekli desenler
- Tek denekli araştırma
- Bir ya da birkaç katılımcının davranışının, müdahale öncesi (başlama düzeyi, A) ve müdahale sırasında (B) tekrarlı ölçümlerle izlendiği ve her katılımcının kendi kontrolü olduğu desen. Özel eğitim, uygulamalı davranış analizi, fizyoterapi ve klinik psikolojide yaygındır.
| Desen | Yapı | Ne zaman? |
|---|---|---|
| AB | Başlama düzeyi → müdahale | En basit; deneysel kontrol zayıf |
| ABA / ABAB (geri çekilme / tersine çevirme) | Başlama → müdahale → müdahale çekilir → (yeniden müdahale) | Davranış müdahale çekilince eski düzeye dönebiliyorsa |
| Çoklu yoklama (multiple probe) / çoklu başlama düzeyi (multiple baseline) | Müdahale farklı katılımcılara, davranışlara ya da ortamlara kademeli olarak başlatılır | Öğrenilen beceri geri alınamıyorsa (ör. okuma becerisi) |
| Dönüşümlü uygulamalar / uyarlamalı dönüşümlü uygulamalar | İki ya da daha fazla yöntem hızlı biçimde dönüşümlü uygulanır; uyarlamalı modelde her yöntem, güçlük düzeyi eşit ama farklı bir beceri setine uygulanır | Hangi yöntemin daha etkili/verimli olduğunu karşılaştırmak için |
Örnek tez başlığı: Video Modelle Öğretimin Otizm Spektrum Bozukluğu Olan Çocuklara Toplum İçinde Alışveriş Becerisi Kazandırmadaki Etkililiği
Yöntem cümlesi: Araştırmada tek denekli araştırma modellerinden katılımcılar arası yoklama evreli çoklu yoklama modeli kullanılmıştır. Üç katılımcıyla yürütülen çalışmada bağımlı değişken, alışveriş becerisinin basamaklarını doğru gerçekleştirme yüzdesi; bağımsız değişken ise video modelle öğretimdir. Veriler grafiksel analizle değerlendirilmiş; gözlemciler arası güvenirlik ve uygulama güvenirliği verileri toplanmıştır.
İç geçerliği tehdit eden etkenler
| Tehdit | Açıklama | Nasıl azaltılır? |
|---|---|---|
| Tarih (dış olaylar) | Deney sürecinde müdahale dışı bir olay sonucu etkiler | Kontrol grubu, kısa süre |
| Olgunlaşma | Katılımcıların zamanla doğal gelişimi | Kontrol grubu |
| Test etkisi | Ön testin son testi etkilemesi | Paralel formlar, uygun aralık, Solomon deseni |
| Ölçme aracı / uygulama değişikliği | Ön test ve son testte farklı araç, gözlemci ya da uygulama koşulu kullanılması | Aynı araç ve koşullar, gözlemci eğitimi |
| İstatistiksel regresyon (ortalamaya dönüş) | Uç puanlarına göre seçilen katılımcıların son testte kendiliğinden ortalamaya yaklaşması | Kontrol grubu, güvenirliği yüksek ölçme aracı, yalnızca uç puanlılarla çalışmaktan kaçınmak |
| Seçim yanlılığı | Grupların baştan farklı olması | Seçkisiz atama, ön test eşitliği, ANCOVA |
| Denek kaybı | Katılımcıların çalışmadan ayrılması | Ayrılanları raporla; RKÇ’de akış şeması (CONSORT) |
| Uygulayıcı / beklenti etkisi | Araştırmacının beklentisinin sonucu etkilemesi | Körleme, standart uygulama protokolü |
| Etkileşim (sızma) | Deney ve kontrol grubunun birbirinden etkilenmesi | Grupları farklı mekânlarda tutmak |
Araştırmada iki hazır 9. sınıf şubesi kullanılmış; araştırma gerçek deneysel desende yürütülmüştür.
Kontrol grubuna herhangi bir şey yapılmamıştır.
Tek grup ön test–son test sonuçlarına göre eğitim programı öğrencilerin kaygısını azaltmıştır.
Kendini dene
Kendini dene
Deneysel desen kontrol listesi
0/8Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar