Araştırma Yöntemleri · Ders 5/14
Nitel Desenler: Olgubilimden Doküman Analizine
Altı temel nitel deseni amaç, veri kaynağı, örnek tez başlığı ve yöntem cümlesiyle öğrenir; “nitel çalıştım” demek yerine desenini doğru adlandırırsın.
Nitel tezlerde en sık görülen zayıflık, desenin hiç belirtilmemesi ya da “nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır” deyip geçilmesidir. Nitel araştırma bir yaklaşımdır; içinde farklı amaçlara hizmet eden desenler vardır. Desen; kimi seçeceğini, ne soracağını ve verini nasıl analiz edeceğini belirler.
| Desen | Odak | Temel soru | Tipik veri |
|---|---|---|---|
| Olgubilim (fenomenoloji) | Bir yaşantının özü | Bu deneyim nasıl yaşanıyor, ne anlam taşıyor? | Derinlemesine görüşme |
| Durum çalışması | Sınırlı bir sistem (vaka) | Bu vakada süreç nasıl işliyor? | Görüşme + gözlem + doküman |
| Gömülü kuram | Kuram üretmek | Bu süreci açıklayan model nedir? | Görüşme (eş zamanlı analizle) |
| Etnografi | Bir kültür/grup | Bu grubun paylaşılan anlamları ve pratikleri nelerdir? | Uzun süreli katılımcı gözlem + görüşme |
| Anlatı araştırması | Bireysel hikâyeler | Bu kişi yaşamını/deneyimini nasıl anlatıyor? | Yaşam öyküsü görüşmeleri, günlükler, mektuplar |
| Doküman analizi | Yazılı/görsel belgeler | Belgeler bu olgu hakkında ne söylüyor? | Program, mevzuat, ders kitabı, tez, haber |
1. Olgubilim (fenomenoloji)
- Olgubilim deseni
- Birden çok kişinin ortak olarak yaşadığı bir olguyu (kayıp, göç, tükenmişlik, ilk öğretmenlik yılı vb.) yaşayanların gözünden anlamaya ve bu deneyimin özünü ortaya koymaya odaklanan desen. Katılımcılar olguyu bizzat yaşamış olmalıdır.
Örnek tez başlığı: Suriyeli Mülteci Öğrencilerin Bulunduğu Sınıflarda Görev Yapan Sınıf Öğretmenlerinin Deneyimleri: Bir Olgubilim Çalışması
Yöntem cümlesi: Araştırmada, sınıf öğretmenlerinin mülteci öğrencilerle çalışma deneyimlerinin özünü ortaya koymak amaçlandığından nitel araştırma desenlerinden olgubilim (fenomenoloji) kullanılmıştır. Olgubilim, farkında olunan ancak derinlemesine bir anlayışa sahip olunmayan olgulara odaklanır.
2. Durum çalışması (vaka çalışması)
- Durum çalışması
- Zaman ve mekânla sınırlı bir ya da birkaç durumun (bir okul, bir hastane servisi, bir program, bir şirket, bir dava) birden çok veri kaynağıyla derinlemesine incelendiği desen. Ayırt edici özellik, vakanın sınırlarının net çizilmesidir.
- Bütüncül tek durum: Tek vaka, tek analiz birimi (ör. bir köy okulu).
- İç içe geçmiş tek durum: Tek vaka, birden çok analiz birimi (ör. bir hastanede yöneticiler, hemşireler, hastalar).
- Bütüncül çoklu durum: Birden çok vaka, her biri bütün olarak (ör. üç farklı belediye).
- İç içe geçmiş çoklu durum: Birden çok vaka, her birinde birden çok analiz birimi.
Örnek tez başlığı: Bir Aile Şirketinde Kurumsallaşma Süreci: Kayseri’de Mobilya Sektöründen Bir Durum Çalışması
Yöntem cümlesi: Araştırmada, tek bir aile şirketindeki kurumsallaşma sürecini kendi bağlamı içinde derinlemesine incelemek amaçlandığından iç içe geçmiş tek durum deseni kullanılmıştır. Durum, kurucu aile üyeleri, profesyonel yöneticiler ve çalışanlar olmak üzere üç analiz biriminden oluşmaktadır. Veriler yarı yapılandırılmış görüşmeler, toplantı gözlemleri ve şirket dokümanlarından toplanmıştır.
3. Gömülü kuram (temellendirilmiş kuram)
- Gömülü kuram
- Var olan bir kuramı sınamak yerine, verilerden yola çıkarak bir süreci ya da eylemi açıklayan yeni bir kuram/model geliştirmeyi amaçlayan desen. Glaser ve Strauss (1967) tarafından ortaya konmuş; Strauss ve Corbin (sistematik) ile Charmaz (yapılandırmacı) yaklaşımlarıyla gelişmiştir. Veri toplama ve analiz eş zamanlı ilerler; kuramsal örnekleme ve sürekli karşılaştırma temel tekniklerdir.
Örnek tez başlığı: Kadın Akademisyenlerin Kariyer ve Annelik Rollerini Dengeleme Süreci: Gömülü Kuram Çalışması
Yöntem cümlesi: Araştırmada kadın akademisyenlerin kariyer ve annelik rollerini dengeleme sürecini açıklayan bir model geliştirmek amaçlandığından gömülü kuram deseni kullanılmıştır. Strauss ve Corbin’in sistematik yaklaşımı doğrultusunda veriler açık, eksenel ve seçici kodlama aşamalarıyla analiz edilmiş; kuramsal doygunluğa ulaşılana kadar kuramsal örnekleme sürdürülmüştür.
4. Etnografi
- Etnografi
- Bir kültürel grubun (bir köy topluluğu, bir tarikat, bir fabrikanın işçileri, bir çevrim içi oyuncu topluluğu) paylaşılan değerlerini, davranışlarını, dilini ve pratiklerini, araştırmacının uzun süre o ortamda bulunarak incelediği desen. Temel araç katılımcı gözlem ve alan notlarıdır.
Örnek tez başlığı: Bir Mahalle Kahvehanesinde Erkeklik Pratikleri: Etnografik Bir Çalışma
Yöntem cümlesi: Araştırmada bir mahalle kahvehanesinde oluşan erkeklik pratiklerini kendi kültürel bağlamında anlamak amacıyla etnografik desen kullanılmıştır. Araştırmacı dokuz ay boyunca haftada en az üç gün sahada bulunmuş; katılımcı gözlem, alan notları ve informal görüşmelerle veri toplamıştır.
5. Anlatı araştırması
- Anlatı araştırması
- Bir ya da birkaç bireyin yaşam öykülerini, deneyimlerini anlattıkları hikâyeler üzerinden inceleyen; hikâyeyi zaman, mekân ve toplumsal bağlam içinde yeniden yapılandıran desen. Yaşam öyküsü, otobiyografi ve sözlü tarih çalışmaları bu aileye yakındır.
Örnek tez başlığı: Köy Enstitüsü Mezunu Üç Öğretmenin Mesleki Yaşam Öyküleri: Bir Anlatı Araştırması
Yöntem cümlesi: Araştırmada katılımcıların mesleki yaşamlarını kendi anlatıları üzerinden anlamak amacıyla anlatı araştırması deseni kullanılmıştır. Her katılımcıyla farklı zamanlarda üçer görüşme yapılmış; anlatılar kronolojik olarak yeniden yapılandırılmış ve katılımcılarla birlikte gözden geçirilmiştir.
6. Doküman analizi
- Doküman analizi
- Araştırılan olguya ilişkin yazılı ve görsel materyallerin (öğretim programları, ders kitapları, mevzuat, mahkeme kararları, fetvalar, kurum raporları, gazete haberleri, tezler) sistematik olarak incelendiği desen. Tek başına bir desen olabileceği gibi, diğer desenlerde ek veri kaynağı olarak da kullanılır. Ayrıntısı “Doküman Analizi ve Sistematik Derleme” dersinde.
Örnek tez başlığı: Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitaplarında Çevre Bilinci: 2018 Programı Sonrası Kitapların İncelenmesi
Yöntem cümlesi: Araştırmada, ders kitaplarında çevre bilincine ilişkin içeriklerin belirlenmesi amaçlandığından nitel araştırma desenlerinden doküman analizi kullanılmıştır. Millî Eğitim Bakanlığı tarafından okutulmak üzere kabul edilen 4–8. sınıf kitapları incelenmiş, veriler içerik analiziyle çözümlenmiştir.
Bu araştırmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış, 10 öğretmenle görüşme yapılmıştır.
Araştırma, Türkiye’deki hastanelerde hemşirelerin iletişim sorunlarını inceleyen bir durum çalışmasıdır.
Olgubilim deseninde, yas sürecini anlamak için psikoloji bölümü öğrencileriyle görüşülmüştür.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Nitel desen kontrol listesi
0/6Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar