Araştırma Yöntemleri · Ders 7/14
Evren, Örneklem ve Örnekleme Yöntemleri
Evren ile örneklemi ayırt eder, olasılıklı ve olasılıksız örnekleme yöntemlerini örneklerle öğrenir ve “Evren ve Örneklem” başlığını doğru yazarsın.
“Örneklem: 250 öğrenci.” Birçok tezde bu bölüm böyle tek cümleyle geçiştirilir. Oysa jüri burada şunları sorar: Bu 250 kişi kim? Hangi daha büyük grubu temsil ediyor? Nasıl seçildi? Neden bu kadar? Sonuçlar kime genellenebilir? Bu derste bu sorulara cevap vermeyi öğreneceksin.
- Evren (popülasyon)
- Araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği, ortak özelliklere sahip bireylerin ya da birimlerin tamamı. Hedef evren ulaşılmak istenen ideal gruptur (ör. Türkiye’deki tüm hemşireler); çalışma evreni (ulaşılabilir evren) ise fiilen ulaşılabilen gruptur (ör. Ankara’daki üç devlet hastanesinin hemşireleri).
- Örneklem
- Evrenden belirli kurallarla seçilen ve evren hakkında bilgi edinmek için üzerinde çalışılan alt grup.
- Örnekleme çerçevesi
- Evrendeki birimlerin listesi (öğrenci listesi, personel listesi, okul listesi). Olasılıklı örnekleme için gereklidir.
Olasılıklı (seçkisiz) örnekleme yöntemleri
Olasılıklı örneklemede evrendeki her birimin örnekleme girme olasılığı bilinir ve sıfırdan büyüktür. Bu yöntemler, sonuçları evrene istatistiksel olarak genellemeyi mümkün kılar.
| Yöntem | Nasıl yapılır? | Örnek |
|---|---|---|
| Basit seçkisiz | Her birimin eşit seçilme şansı vardır; kura veya rastgele sayı üretici kullanılır. | Fakültedeki 2.400 öğrencinin listesinden bilgisayarla 330 öğrenci seçmek. |
| Tabakalı | Evren önemli bir özelliğe göre alt gruplara (tabakalara) ayrılır; her tabakadan (çoğu zaman oranlı) seçim yapılır. | Öğrencileri sınıf düzeyine göre ayırıp her sınıftan evrendeki oranı kadar öğrenci seçmek. |
| Küme | Bireyler yerine doğal gruplar (okul, sınıf, mahalle) seçkisiz seçilir; seçilen kümelerdeki herkes ya da bir kısmı alınır. | İlçedeki 40 ortaokuldan 8’ini kura ile seçip bu okulların 8. sınıflarına uygulama yapmak. |
| Sistematik | Listeden rastgele bir başlangıçla her k’ıncı birim seçilir (k = N / n). | 1.200 kişilik listede k = 1.200 / 300 = 4; rastgele başlangıç 3 ise 3., 7., 11. … kişiler. |
| Çok aşamalı | Birden fazla yöntem aşamalı olarak birleştirilir. | Önce bölgelerden il, sonra ilden okul, sonra okuldan sınıf seçmek. |
Olasılıksız (seçkisiz olmayan) örnekleme yöntemleri
Olasılıksız örneklemede birimlerin seçilme olasılığı bilinmez. Nitel araştırmaların neredeyse tamamı ve pratikte birçok nicel tez bu yöntemleri kullanır. Nicel tezde kullanıyorsan genellemenin sınırlı olduğunu sınırlılık olarak yazmalısın.
| Yöntem | Mantığı | Örnek |
|---|---|---|
| Uygun / kolay ulaşılabilir (convenience) | Araştırmacının hızlı ve kolay ulaşabildiği gönüllü katılımcılar. | Çalıştığın üniversitede derse giren öğrencilere çevrim içi anket göndermek. |
| Amaçlı (purposive) | Araştırma amacına hizmet edecek bilgi açısından zengin durumların bilinçli seçimi. Aşağıdaki türlerin şemsiyesidir. | Kapsayıcı eğitim deneyimi olan öğretmenleri seçmek. |
| Ölçüt örnekleme | Önceden belirlenen ölçütleri karşılayan herkes ya da bir kısmı seçilir. | En az 5 yıl yoğun bakımda çalışmış ve COVID-19 döneminde görev yapmış hemşireler. |
| Maksimum çeşitlilik | Farklı özelliklere sahip katılımcılarla olgunun farklı boyutlarını yakalamak. | Farklı kıdem, cinsiyet, okul türü ve bölgeden öğretmenler seçmek. |
| Kartopu / zincir | İlk katılımcıların önerdiği yeni katılımcılarla grubun genişletilmesi; ulaşılması zor gruplarda kullanılır. | Madde bağımlılığından kurtulmuş bireylere birbirleri aracılığıyla ulaşmak. |
| Kota | Belirli özelliklere göre kotalar belirlenip bunlar dolana kadar uygun katılımcılar alınır (seçkisiz değildir). | 150 kadın, 150 erkek dolana kadar AVM çıkışında anket uygulamak. |
| Tipik / aşırı (uç) durum | Ortalama ya da sıra dışı örnekleri seçmek. | Başarısı en yüksek ve en düşük iki köy okulunu seçmek. |
Araştırmanın evrenini 2025–2026 eğitim-öğretim yılında Samsun il merkezindeki resmî ortaokullarda görev yapan 3.214 öğretmen oluşturmaktadır. Örneklem büyüklüğü, sonlu evren düzeltmeli Cochran formülüyle %95 güven düzeyi ve ±%5 hata payı esas alınarak hesaplanmış ve en az 344 öğretmen olarak belirlenmiştir. Örneklem, okul büyüklüğüne göre oluşturulan tabakalardan oranlı tabakalı örnekleme yöntemiyle seçilmiştir. Kayıp veriler ve hatalı formlar çıkarıldıktan sonra 362 öğretmenin verisi analize alınmıştır.
Araştırmanın çalışma grubu, amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt ve maksimum çeşitlilik örneklemesi birlikte kullanılarak belirlenmiştir. Ölçütler; (1) sınıfında en az bir yetersizliği olan öğrenci bulunması, (2) en az üç yıllık mesleki kıdeme sahip olunması ve (3) araştırmaya gönüllü katılımdır. Farklı deneyimleri yansıtabilmek için cinsiyet, kıdem ve okulun sosyoekonomik çevresi bakımından çeşitlilik gözetilmiştir. Veri toplama sürecinde yeni görüşmelerin yeni kod üretmediği görüldüğünde (veri doygunluğu) 14. görüşmede veri toplamaya son verilmiştir. Katılımcılara Ö1–Ö14 biçiminde kod adlar verilmiştir.
Araştırmanın örneklemi seçkisiz örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir. (Gerçekte anket linki WhatsApp gruplarında paylaşılmış ve gönüllüler katılmıştır.)
Araştırmanın evrenini öğrenciler oluşturmaktadır.
Katılımcılar amaçlı örnekleme ile seçilmiştir.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Evren ve örneklem kontrol listesi
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar