İstatistik Temelleri ve SPSS’e Giriş · Ders 8/14

Hangi Testi Seçmeliyim? Karar Rehberi ve Senaryolar

Araştırma sorusu, değişken türü, grup sayısı ve ölçüm türüne göre doğru istatistiksel testi seçmeyi büyük bir karar tablosu ve 15 senaryo alıştırmasıyla öğrenirsin.

25 dk 4 soru 16 uygulamaOrta düzey

“Hocam, hangi testi yapmalıyım?” tez öğrencilerinin en sık sorduğu sorudur. Yanıt aslında dört basit sorunun yanıtlarından çıkar. Bu derste o dört soruyu, tek bakışta test seçtiren büyük bir tabloyu ve gerçek tez konularına benzeyen 15 senaryoyu çalışacağız. Testlerin SPSS’te nasıl yapıldığı ve raporlandığı “SPSS ile Analizler” modülünde ayrıntılı anlatılıyor; burada amaç doğru testi bulmak.

Test seçiminin dört sorusu

Sırayla yanıtla

1
Ne soruyorum?
Fark mı (gruplar birbirinden farklı mı?), ilişki mi (iki değişken birlikte değişiyor mu?), yordama mı (bir/birkaç değişkenden ötekini tahmin edebilir miyim?)
2
Değişkenlerim hangi türde?
Bağımlı değişken sürekli mi (ölçek puanı, başarı puanı), sıralı mı, kategorik mi? Bağımsız değişken kategorik mi (grup), sürekli mi?
3
Kaç grup ya da kaç ölçüm var?
İki grup mu, üç ve daha fazla grup mu? Tek ölçüm mü, aynı kişilerde tekrarlı ölçüm mü?
4
Ölçümler bağımsız mı, bağımlı (eşleştirilmiş) mı?
Farklı kişiler mi karşılaştırılıyor (kadın–erkek), yoksa aynı kişilerin farklı zamanlardaki ölçümleri mi (ön test–son test)? Ardından varsayımlara göre parametrik ya da non-parametrik sürüme karar ver.

Bağımsız ölçüm (bağımsız gruplar): Karşılaştırılan gruplarda farklı kişiler bulunur ve her kişi yalnızca bir grupta yer alır. Örn. kadın–erkek, deney–kontrol, dört farklı fakülte.

Bağımlı ölçüm (eşleştirilmiş, tekrarlı): Aynı kişiler birden fazla kez ölçülür (ön test–son test, 1., 3. ve 6. ay) ya da kişiler bilinçli olarak eşleştirilmiştir (ikizler, eşler). Ölçümler birbiriyle ilişkilidir.

Büyük karar tablosu

Hangi test? (Fark soruları)

Araştırma sorusu	Bağımlı değişken	Bağımsız değişken / grup sayısı	Ölçüm	Parametrik test	Non-parametrik karşılığı
Bir grubun ortalaması belirli bir değerden farklı mı?	Sürekli	Tek grup	—	Tek örneklem t-testi	Tek örneklem Wilcoxon işaretli sıralar testi
İki farklı grup farklı mı?	Sürekli	Kategorik, 2 grup	Bağımsız	Bağımsız örneklemler t-testi	Mann-Whitney U
Aynı kişilerde iki ölçüm farklı mı?	Sürekli	Zaman/koşul, 2 ölçüm	Bağımlı	Eşleştirilmiş örneklemler t-testi	Wilcoxon işaretli sıralar
Üç ve daha fazla farklı grup farklı mı?	Sürekli	Kategorik, 3+ grup	Bağımsız	Tek yönlü ANOVA	Kruskal-Wallis H
Aynı kişilerde üç ve daha fazla ölçüm farklı mı?	Sürekli	Zaman/koşul, 3+ ölçüm	Bağımlı	Tekrarlı ölçümler ANOVA	Friedman
Grup ve zaman birlikte (ör. deney/kontrol × ön/son test)	Sürekli	1 bağımsız + 1 tekrarlı faktör	Karma	Karma desen (mixed) ANOVA	Doğrudan karşılığı yok; fark puanlarıyla Mann-Whitney U
İki ayrı bağımsız değişkenin etkisi ve etkileşimi	Sürekli	2 kategorik bağımsız değişken	Bağımsız	İki yönlü (faktöriyel) ANOVA	Doğrudan yaygın karşılığı yok
Kategorik bir sonucun oranları gruplara göre farklı mı?	Kategorik	Kategorik	Bağımsız	—	Ki-kare bağımsızlık testi (beklenen frekanslar küçükse Fisher kesin testi)
Aynı kişilerde iki kategorili sonuç önce–sonra değişti mi?	Kategorik (2)	Zaman, 2 ölçüm	Bağımlı	—	McNemar testi

Hangi test? (İlişki ve yordama soruları)

Araştırma sorusu	Değişken türleri	Parametrik test	Non-parametrik / alternatif
İki sürekli değişken arasında ilişki var mı?	Sürekli – sürekli	Pearson korelasyonu (r)	Spearman sıra farkları korelasyonu (rho)
İki sıralı değişken arasında ilişki var mı?	Sıralı – sıralı (ya da sıralı – sürekli)	—	Spearman (ya da Kendall tau-b)
İki kategorik değişken ilişkili mi?	Kategorik – kategorik	—	Ki-kare bağımsızlık testi; etki büyüklüğü Cramér V / φ
Bir sürekli değişken başka bir sürekli değişkeni yordar mı?	Sürekli yordayıcı → sürekli sonuç	Basit doğrusal regresyon	—
Birkaç değişken birlikte bir sürekli sonucu yordar mı?	Birden çok yordayıcı → sürekli sonuç	Çoklu doğrusal regresyon	—
Değişkenler iki kategorili bir sonucu yordar mı?	Yordayıcılar → 2 kategorili sonuç (geçti/kaldı)	İkili (binary) lojistik regresyon	—
Ölçek maddeleri hangi boyutlarda toplanıyor?	Çok sayıda madde	Açımlayıcı / doğrulayıcı faktör analizi	—
Ölçek tutarlı ölçüyor mu?	Ölçek maddeleri	Cronbach alfa (iç tutarlılık)	McDonald omega

Word örneğiÜç ve daha fazla grubu ikişer ikişer t-testiyle karşılaştırmak

taslak_uc-ve-daha-fazla-grubu-ikiser-ikis.docxDeğişiklikleri İzle: Açık

Dört fakültenin kaygı puanları altı ayrı bağımsız örneklemler t-testi ile ikişer ikişer karşılaştırılmıştır.

Word örneğiBağımlı ölçümü bağımsız gibi analiz etmek

taslak_bagimli-olcumu-bagimsiz-gibi-anali.docxDeğişiklikleri İzle: Açık

Aynı 30 öğrencinin eğitim öncesi ve sonrası tutum puanları bağımsız örneklemler t-testi ile karşılaştırılmıştır.

Gerçek örnekElif’in araştırma soruları için test planı

ornek_elif-in-arastirma-sorulari-icin-te.docx

AS1: Öz yeterlik ve kaygı düzeyleri nedir? → Betimsel istatistik (M, SS, min–maks).
AS2: Öz yeterlik ile kaygı arasında ilişki var mı? → İki sürekli değişken → Pearson korelasyonu (normallik sağlanmazsa Spearman).
AS3a: Kaygı cinsiyete göre farklılaşıyor mu? → Sürekli bağımlı, 2 bağımsız grup → bağımsız örneklemler t-testi (alternatif: Mann-Whitney U).
AS3b: Kaygı fakülteye göre farklılaşıyor mu? → Sürekli bağımlı, 4 bağımsız grup → tek yönlü ANOVA + post hoc (alternatif: Kruskal-Wallis).
AS3c: Fakültelere göre kaygı düzeyi kategorileri (düşük/orta/yüksek) dağılımı farklı mı? → İki kategorik değişken → ki-kare.
AS4: Çalışma süresi ve öz yeterlik GNO’yu yordar mı? → İki yordayıcı, sürekli sonuç → çoklu doğrusal regresyon.

Senaryo alıştırmaları: Bu araştırma için hangi test?

Her senaryoda önce dört soruyu kendin yanıtla, sonra cevabı aç. Varsayılan olarak varsayımların karşılandığını (parametrik) kabul et; senaryo aksini söylüyorsa non-parametrik testi düşün.

Uygulama

Senaryo 1 (Eğitim): Bir öğretmen adayı, ters yüz sınıf modeliyle ders işleyen şube (n = 32) ile geleneksel yöntemle ders işleyen şubenin (n = 30) dönem sonu matematik başarı puanlarını karşılaştırmak istiyor. Puanlar normal dağılıyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 2 (Sağlık): Bir hemşirelik öğrencisi, 40 hastaya uygulanan nefes egzersizi programından önce ve sonra kaygı puanlarını ölçüyor. Fark puanları normal dağılıyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 3 (İşletme): Bir işletme öğrencisi, dört farklı sektörde (bankacılık, perakende, sağlık, bilişim) çalışanların tükenmişlik puanlarını karşılaştırıyor. Her grupta 60–80 kişi var, dağılımlar normale yakın.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 4 (Sosyal bilimler): Bir sosyoloji öğrencisi, cinsiyet (kadın/erkek) ile sosyal medya platformu tercihi (Instagram, X, TikTok, YouTube) arasında ilişki olup olmadığını inceliyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 5 (Eğitim): Elif, 250 öğrencide akademik öz yeterlik puanı ile sınav kaygısı puanı arasındaki ilişkiyi inceliyor. İki değişken de yaklaşık normal dağılıyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 6 (Sağlık): Bir fizyoterapi tezinde 25 hastanın ağrı puanı tedavinin başında, 4. haftasında ve 8. haftasında ölçülüyor. Puanlar belirgin çarpık ve örneklem küçük.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 7 (Mühendislik): Bir inşaat mühendisliği öğrencisi, üç farklı katkı maddesiyle üretilen beton numunelerinin (her grupta 8 numune) basınç dayanımlarını karşılaştırıyor. Shapiro-Wilk sonuçları bir grupta anlamlı, dağılım çarpık.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 8 (İlahiyat): Bir ilahiyat öğrencisi, Kur’an kursuna devam eden (n = 18) ve etmeyen (n = 22) ortaokul öğrencilerinin “değerler tutumu” maddesine verdikleri tek bir 5’li Likert yanıtını karşılaştırıyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 9 (Eğitim): Bir araştırmacı, öğrencilerin haftalık ekran süresi (saat) ile uyku kalitesi puanı arasındaki ilişkiyi inceliyor; ekran süresi belirgin sağa çarpık ve birkaç uç değer var.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 10 (İşletme): Bir pazarlama tezinde, reklam harcaması, sosyal medya etkileşimi ve fiyat algısının aylık satış miktarını birlikte ne ölçüde yordadığı inceleniyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 11 (Hukuk): Bir hukuk yüksek lisans öğrencisi, arabuluculuk eğitimi alan ve almayan avukatların uyuşmazlıkların uzlaşmayla sonuçlanıp sonuçlanmadığını (evet/hayır) karşılaştırıyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 12 (Sağlık): Bir diyetisyenlik öğrencisi, 50 kişiye uygulanan 12 haftalık programın başında, 6. haftasında ve 12. haftasında beden kitle indeksini ölçüyor; dağılımlar normal.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 13 (Eğitim): Deney ve kontrol gruplarına ön test ve son test uygulanıyor; araştırmacı yöntemin zamana göre değişimi farklılaştırıp farklılaştırmadığını görmek istiyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 14 (Sosyal bilimler): Bir siyaset bilimi öğrencisi, 200 kişilik bir örneklemde öğrenim düzeyi (ilkokul, lise, lisans, lisansüstü) ile siyasete ilgi düzeyi (hiç, az, orta, çok) arasındaki ilişkiyi inceliyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Uygulama

Senaryo 15 (Eğitim): Bir araştırmacı, öğrencilerin ders çalışma süresi, devam durumu ve öz yeterliğinin dersten geçip geçmemeyi (geçti/kaldı) yordayıp yordamadığını inceliyor.

uygulama_cevabim.docxTaslak

Kendini dene

Bir araştırmacı, 3 farklı öğretim yöntemiyle eğitim alan bağımsız gruplarda tutum puanlarını karşılaştıracak. Puanlar normal dağılıyor ve gruplar yeterince büyük. Hangi test uygundur?

Kendini dene

Aynı 20 öğrencinin bir uygulama öncesi ve sonrası okuma hızı ölçülmüş; fark puanları belirgin çarpık. Hangi test?

Kendini dene

Medeni durum (bekâr, evli, boşanmış) ile sigara içme durumu (içiyor/içmiyor) arasındaki ilişki için hangi test?

Kendini dene

Bir öğrenci, “Günlük adım sayısı vücut yağ oranını yordar mı?” sorusunu inceliyor. Hangi analiz en uygundur?

Doldurulabilir şablonTest seçimi gerekçe kalıbı (yöntem bölümü için)

sablon_test-secimi-gerekce-kalibi-yontem.docx0/10 alan dolu

’nı sınamak amacıyla, ’in gruplarına ( grup) göre farklılaşıp farklılaşmadığı ile incelenmiştir. puanlarının her grupta ölçütüne göre normal dağıldığı belirlendiğinden test tercih edilmiştir. Etki büyüklüğü ile raporlanmıştır.

Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.

Test seçimi kontrol listesi

0/7

Takıldığın bir yer mi var?

Bu konuda sık sorulanlar