İstatistik Programları: SPSS, Jamovi, JASP, R ve Diğerleri

İstatistiksel analiz için tek doğru program yoktur. Türkiye’de lisansüstü tezlerde en yaygın program IBM SPSS Statistics olsa da son yıllarda ücretsiz ve SPSS’e çok benzeyen Jamovi ve JASP hızla yayılıyor. Bu derste seçenekleri tanıyıp kendi durumuna uygun programı seçmeyi öğreneceksin.

IBM SPSS Statistics

Menü tabanlı (tıkla-seç) arayüzü, Türkçe dil desteği ve Türkiye’deki yaygın kullanımı nedeniyle danışmanların ve jürilerin en tanıdık bulduğu programdır. Ücretlidir.

• Üniversite (kampüs) lisansı: Birçok Türk üniversitesi, öğrenci ve personeline kampüs lisansı sağlar. Bilgi işlem daire başkanlığının sitesinde “lisanslı yazılımlar” bölümüne bak ya da kütüphane/bilgisayar laboratuvarlarını sor. Bazı lisanslar yalnızca kampüs ağında ya da VPN ile çalışır.
• Deneme sürümü: IBM, sınırlı süreli ücretsiz bir deneme sürümü sunar. Süre kısa olduğu için deneme sürümünü analizlerin hazır olduğu döneme sakla.
• Bireysel abonelik ve öğrenci paketleri: Aylık/yıllık abonelik ve yetkili satıcılar aracılığıyla öğrenci (Grad Pack) seçenekleri bulunur; fiyatlar değişkendir.
• Lisanssız (“kırık”) sürüm kullanma: Hem yasal hem etik açıdan sorunludur ve güvenlik riski taşır. Ücretsiz yasal alternatifler varken bu riske girmeye gerek yoktur.

Jamovi ve JASP: Ücretsiz, SPSS’e benzer

Jamovi, R altyapısı üzerine kurulmuş, ücretsiz ve açık kaynaklı bir programdır. Arayüzü SPSS’e çok benzer; ayrıca analiz seçeneklerini değiştirdiğin anda sonuç tablosu anında güncellenir. Veri dosyası, analizler ve sonuçlar tek bir .omv dosyasında saklanır. Ek modüller (jamovi library) ile yapısal eşitlik modeli, meta-analiz gibi gelişmiş analizler eklenebilir.

JASP, Amsterdam Üniversitesi’nde geliştirilen ücretsiz ve açık kaynaklı bir programdır. Klasik (frekansçı) analizlerin yanında Bayesçi analizleri de kolayca yapabilmesiyle öne çıkar. Tabloları APA biçimine yakın üretir. Her iki program da SPSS (.sav) ve CSV dosyalarını açabilir.

PSPP

GNU projesi kapsamında geliştirilen, ücretsiz ve SPSS’in görünümünü ve sözdizimini taklit eden bir programdır. Temel betimsel istatistikler, t-testi, ANOVA, korelasyon, regresyon ve faktör analizi gibi analizleri yapabilir; ancak arayüzü daha sadedir ve bazı gelişmiş analizler bulunmaz. SPSS’e erişimin yoksa .sav dosyalarını açıp temel analizleri yapmak için kullanışlıdır.

R, RStudio ve Python

R ücretsiz, açık kaynaklı bir istatistik programlama dilidir; RStudio (Posit firmasının geliştirdiği) ise R’yi kolay kullanmayı sağlayan bir geliştirme ortamıdır. Binlerce paketle neredeyse her analizi yapabilir; analizlerin kodla yapılması tekrarlanabilirliği çok güçlendirir. Öğrenme eğrisi diktir: İlk haftalar zorlayıcıdır. Python (pandas, SciPy, statsmodels, pingouin gibi kütüphanelerle) özellikle mühendislik, veri bilimi ve büyük veri çalışan tezlerde tercih edilir.

Excel’in sınırları

Microsoft Excel veri girişi, düzenleme, basit betimsel istatistik ve grafik için kullanışlıdır; Çözümleme Araç Takımı (Analysis ToolPak) eklentisi etkinleştirildiğinde Veri sekmesinde görünen “Veri Çözümleme” (Data Analysis) aracıyla t-testi, ANOVA, korelasyon ve regresyon da yapılabilir. Ancak tez analizleri için birincil araç olarak önerilmez.

• Normallik testleri (Shapiro-Wilk), non-parametrik testler, post hoc testler, güvenirlik analizi ve faktör analizi gibi analizler yerleşik olarak yoktur.
• Etki büyüklüklerini çoğunlukla elle hesaplaman gerekir.
• Değişken türü, değer etiketleri ve eksik veri tanımı gibi istatistiksel veri yapısı kavramları bulunmaz.
• Hücrelerde yapılan değişiklikler iz bırakmadığından analizin tekrarlanabilirliği zayıftır.
• Jüri, Excel ile yapılmış ileri analizleri sorgulayabilir.

Yapısal eşitlik modellemesi (YEM) programları

Doğrulayıcı faktör analizi (DFA) ve yapısal eşitlik modeli kuracaksan özel programlara ihtiyaç duyabilirsin. IBM SPSS Amos çizim tabanlı arayüzüyle SPSS kullanıcılarına tanıdık gelir ve ücretlidir. LISREL YEM’in en eski programlarındandır, sözdizimi ve çizim desteği vardır. Mplus karmaşık modeller (çok düzeyli, karma, kategorik veriler) için güçlü ama ücretli bir programdır. Ücretsiz seçenekler arasında R’nin lavaan paketi ile Jamovi ve JASP’in YEM modülleri bulunur.