SPSS Arayüzü, Değişken Tanımlama ve Veri Girişi

SPSS’i ilk açtığında karşına boş bir Excel sayfasına benzeyen bir tablo çıkar. Ama SPSS Excel’den çok farklı çalışır: Her sütun bir değişken, her satır bir katılımcı (vaka) demektir ve her değişkenin türü, etiketi, kodları ve ölçme düzeyi ayrıca tanımlanır. Bu tanımları doğru yaparsan sonraki tüm analizler kolaylaşır; yanlış yaparsan çıktılar anlamsız olur.

SPSS’in üç ana penceresi

Data View ve Variable View

Data View (Veri Görünümü)

Verinin kendisinin göründüğü sekmedir. Her satır bir katılımcı, her sütun bir değişkendir. Elif’in veri setinde 250 satır ve yaklaşık 30 sütun bulunur.

Variable View (Değişken Görünümü)

Değişkenlerin tanımlandığı sekmedir. Burada her satır bir değişkeni gösterir; sütunlar ise o değişkenin özellikleridir (ad, tür, etiket, değer kodları, eksik veri, ölçme düzeyi). Data View’daki her sütun, Variable View’da bir satıra karşılık gelir.

Variable View alanları tek tek

Name: Değişken adı kuralları

• Bir harfle başlamalıdır (sayıyla başlayamaz: “1madde” olmaz, “m1” olur).
• Boşluk içeremez: “sinav kaygisi” yerine “sinav_kaygisi”.
• Nokta ile bitemez; çoğu özel karakter (-, /, ?, %) kullanılamaz; alt çizgi (_) serbesttir.
• Her değişkenin adı benzersiz olmalıdır.
• ALL, AND, BY, EQ, GE, GT, LE, LT, NE, NOT, OR, TO, WITH gibi ayrılmış sözcükler ad olamaz.
• Türkçe karakterler (ç, ğ, ı, ö, ş, ü) yeni sürümlerde Unicode modunda kabul edilse de dosya başka bilgisayarda ya da programda açıldığında bozulabilir. Değişken adlarında Türkçe karakter kullanma; Türkçe karakterleri Label alanında rahatça kullanabilirsin.
• Kısa ve sistematik adlar seç: oz1–oz10, ka1–ka12. Böylece sözdiziminde “oz1 TO oz10” gibi aralıklar kullanabilirsin.

Values: Değer etiketleri

Kategorik değişkenlerde sayıların neyi temsil ettiğini SPSS’e söylemelisin. Values hücresindeki küçük düğmeye tıkla; açılan pencerede Value (Değer) kutusuna 1, Label (Etiket) kutusuna “Kadın” yaz, Add (Ekle) düğmesine bas; sonra 2 = Erkek için tekrarla ve OK (Tamam) de. Data View’da araç çubuğundaki “Value Labels” (Değer Etiketleri) düğmesiyle sayılar ve etiketler arasında geçiş yapabilirsin.

Missing: Eksik değerler

Bir katılımcı bir soruyu boş bıraktıysa iki seçeneğin vardır: (1) Hücreyi boş bırakmak — SPSS bunu sistem eksik değeri olarak nokta (.) ile gösterir. (2) Eksikliği özel bir kodla (ör. 99 = Yanıtsız, 98 = Fikrim yok) girip Missing alanında bu kodu kullanıcı tanımlı eksik değer olarak belirtmek. İkinci yöntem eksikliğin nedenini korur.

Measure: Ölçme düzeyi

Measure ayarı hesaplamaları değiştirmez ama Chart Builder (Grafik Oluşturucu) ve bazı iletişim kutuları bu bilgiye göre çalışır; yanlış ayar bazı menülerde değişkenin listelenmemesine yol açabilir. Doğru ayar, kendi verini anlamana da yardımcı olur.

Kod kitabı: Veri girişinin haritası

Kod kitabı (codebook)

Her değişkenin adını, etiketini, olası değerlerini, kodlarını, eksik veri kodunu ve ölçme düzeyini gösteren belgedir. Veri girişinden önce hazırlanır; tezin eklerine konabilir ve veriyi başkasının (ya da altı ay sonraki senin) anlamasını sağlar.

Output (Çıktı) penceresi

Bir analiz çalıştırdığında sonuçlar ayrı bir Output penceresinde açılır. Solda tüm çıktıların ağaç yapısında listelendiği bir gezinti paneli, sağda tablolar ve grafikler bulunur. Tabloya çift tıklayarak düzenleyebilir, sağ tıklayıp kopyalayabilir, File > Export (Dosya > Dışa Aktar) ile Word, Excel ya da PDF biçiminde dışa aktarabilirsin. Çıktıyı .spv olarak kaydedip tezin sonuna kadar saklamak, jüri sorularına yanıt vermeyi kolaylaştırır.

Syntax (Sözdizimi) penceresine giriş

SPSS’te her menü işlemi aslında arka planda bir komuta dönüşür. İletişim kutularındaki Paste (Yapıştır) düğmesine basarsan analiz hemen çalışmaz; bunun yerine komut Syntax penceresine yazılır. Komutu seçip araç çubuğundaki yeşil oka (Run Selection / Seçimi Çalıştır) bastığında analiz çalışır.