Makale Yazma ve Yayın Süreci · Ders 7/14
Yırtıcı Dergiler, Sahte Konferanslar ve Ele Geçirilmiş Dergiler
Yırtıcı (yağmacı) dergileri, sahte indeksleri, ele geçirilmiş dergi sitelerini ve sahte konferansları tanımayı; bir dergiyi Think. Check. Submit., DOAJ, Master Journal List ve Scopus Sources ile kontrol etmeyi öğrenirsin.
Bir sabah e-postanı açıyorsun: “Değerli Dr. …, son çalışmanızı çok beğendik. Uluslararası indeksli dergimiz için 7 gün içinde makale bekliyoruz. Hızlı hakem süreci, 2 haftada yayın!” Bu e-posta büyük olasılıkla bir yırtıcı dergiden gelmiştir. Bu dergilere makale göndermek; paranı, emeğini, makalenin başka bir yerde yayımlanma şansını ve akademik itibarını riske atar.
Kavramlar
- Yırtıcı / yağmacı dergi (predatory journal)
- Gerçek bir hakem süreci ve editoryal denetim yürütmeden, temel olarak yazardan ücret almak amacıyla yayın yapan; indeks, etki faktörü ve editör kurulu konusunda yanıltıcı bilgi veren dergi. Araştırmacı, editör ve yayıncılardan oluşan uluslararası bir grubun uzlaşı tanımında (Grudniewicz vd., 2019, Nature) yırtıcı dergiler, “akademik değil kişisel çıkarı öne alan, yanlış ya da yanıltıcı bilgi veren, en iyi editoryal ve yayın uygulamalarından sapan, şeffaflıktan yoksun ve agresif, ayrım gözetmeyen davet yöntemleri kullanan” yayın organları olarak nitelendirilmiştir.
- Ele geçirilmiş dergi (hijacked journal)
- Meşru bir derginin adı, ISSN’i ve görünümü kopyalanarak oluşturulmuş sahte internet sitesi. Yazarlar gerçek dergiye gönderdiklerini sanır, ücret öder; makaleleri ise gerçek derginin hiçbir kaydında yer almaz. Bazen derginin süresi dolmuş alan adının satın alınmasıyla da yapılır.
- Sahte (yırtıcı) konferans
- Bilimsel değerlendirme yapmadan her bildiriyi kabul eden, yüksek kayıt ücreti alan, çoğu zaman çok geniş ve ilgisiz konuları aynı etkinlikte toplayan, bazen hiç gerçekleşmeyen ya da birkaç kişilik oturumlarla yapılan organizasyonlar.
- Sahte metrik / sahte indeks
- Gerçek bir atıf analizine dayanmayan, ücret karşılığı ya da gelişigüzel verilen “etki faktörü” benzeri puanlar ve indeks adları. Gerçek indekslerin adlarını taklit eden ya da onlara benzeyen adlar kullanabilirler.
Belirtiler: Kırmızı bayraklar
| Alan | Kırmızı bayrak | Meşru dergide genellikle |
|---|---|---|
| Davet | Alakasız konularda, abartılı övgülerle, toplu e-posta; “Dear Esteemed Author” | Editörler nadiren ve hedefli davet eder |
| Hız | “72 saatte hakem kararı”, “2 haftada yayın” garantisi | Hakem süreci haftalar-aylar sürer; garanti verilmez |
| Ücret | Ücret gizli ya da kabulden sonra ortaya çıkar; “hızlı yayın ücreti”; gönderimde ödeme | APC varsa sitede açıkça yazılı |
| Kapsam | Tıp, mühendislik, edebiyat ve işletmeyi aynı dergide kabul eden aşırı geniş kapsam | Tanımlı, tutarlı bir kapsam |
| Editör kurulu | Kurulda olduğunu bilmeyen kişiler, doğrulanamayan adlar, eksik kurum bilgisi | Doğrulanabilir, alanında tanınan akademisyenler |
| İndeks/metrik | “Global Impact Factor”, “Universal Impact Factor” gibi metrikler; Google Scholar’ı “indeks” diye sunmak; doğrulanamayan WoS/Scopus iddiası | İndeks bilgisi resmî listelerde doğrulanabilir |
| İletişim | Yalnızca Gmail/Yahoo adresi, adres yok ya da sanal ofis, yalnızca iletişim formu | Yayıncı adresi, kurumsal e-posta |
| İçerik | Dil hataları dolu makaleler, bilimsel olmayan içerik, tutarsız biçim | Tutarlı editoryal kalite |
| Telif | Gönderim öncesi telif devri; geri çekme talebine izin vermeme ya da “geri çekme ücreti” | Telif/lisans kabulden sonra; şeffaf politika |
| Kimlik | ISSN yok, sahte ISSN ya da başka derginin ISSN’i; DOI iddiası var ama DOI’ler çözümlenmiyor | ISSN Portal’da kayıtlı; DOI’ler doi.org’da çözümleniyor |
Dear Esteemed Professor/Researcher,1
We have read your excellent paper and invite you to submit to the International Global Journal of Advanced Multidisciplinary Research2. Peer review completed within 72 hours, publication in 7 days!3
Indexed in Google Scholar, Index Copernicus, ResearchBib and Scopus (applied).4 Article processing charge: only 150 USD, payable after acceptance.5
- 1Toplu e-postaAdınız yerine genel bir hitap: binlerce kişiye gönderilmiş toplu e-posta. Saygın dergiler yazarlara bu şekilde makale istemez.
- 2Ad ve kapsamAşırı geniş kapsam (“multidisciplinary”, “global”, “advanced” bir arada) ve tanınmış bir dergi adını andıran isim. Derginin gerçek kapsamı yok.
- 3Hız vaadiGerçek hakem değerlendirmesi haftalar ya da aylar sürer. 72 saatte hakemlik, hakemlik yapılmadığı anlamına gelir.
- 4İndeks iddiası“Google Scholar” bir indeks değildir; “Scopus (applied)” ise başvurduk demektir, indekslendik değil. İndeksi her zaman indeksin kendi sitesinden doğrulayın.
- 5ÜcretÜcret almak tek başına yırtıcılık göstergesi değildir; saygın açık erişim dergileri de APC alır. Sorun, ücretin hakem süreci olmadan kabul karşılığında istenmesidir.
Bu e-posta tipik bir yırtıcı dergi davetini örnekler. Örnek metin kurgusaldır; atıflar yalnızca biçimi göstermek içindir.
Dear Esteemed Professor, We have gone through your excellent paper and we are very impressed. We invite you to submit your manuscript to our International Journal of Advanced Multidisciplinary Research (IJAMR). Fast peer review in 72 hours! Impact Factor: 7.85 (Global Impact Factor). Publication fee only 150 USD. Kindly submit within 7 days.
Ele geçirilmiş dergiler: en sinsi tuzak
Ele geçirilmiş dergiler tehlikelidir, çünkü gerçek bir derginin adını ve ISSN’ini kullandıkları için indeks kontrolünü “geçer” gibi görünürler. Master Journal List’te dergiyi bulursun, ama gönderim yaptığın site gerçek derginin sitesi değildir.
Ele geçirilmiş dergiyi ayırt etme
- 1
Resmî adresi indeksin kendisinden al
Scopus Sources ve Master Journal List’teki dergi kaydında, mümkünse yayıncı ve dergi ana sayfası bağlantısına bak. ISSN Portal’daki kayıtta derginin URL’si yer alabilir. Google’daki ilk sonuca güvenme.
- 2
Alan adını karşılaştır
Sahte sitelerin alan adları gerçeğine çok benzer olabilir (bir harf farkı, farklı uzantı). Gerçek derginin yayıncısının (ör. üniversite, bilimsel dernek, bilinen yayıncı) alan adında mı?
- 3
Yayımlanmış makaleleri kontrol et
Sitedeki son makaleleri Scopus ya da Web of Science’ta ara. Sitede olup indekste hiç görünmeyen makaleler kırmızı bayraktır. DOI’leri doi.org’da çözümle; başka bir siteye gidiyorsa ya da çözümlenmiyorsa dikkat.
- 4
Retraction Watch Hijacked Journal Checker
Retraction Watch’ın ele geçirilmiş dergiler listesini (Hijacked Journal Checker) kontrol et. Liste her şeyi kapsamaz ama bilinen vakaları gösterir.
- 5
Yayıncıya doğrudan yaz
Şüphe varsa derginin bilinen yayıncısına ya da editörüne, resmî kanaldan bulduğun bir adresle e-posta at.
Nasıl kontrol edilir? Dört temel araç
| Araç | Ne işe yarar? | Dikkat |
|---|---|---|
| Think. Check. Submit. (thinkchecksubmit.org) | Dergi ve yayıncıları değerlendirmek için uluslararası bir kontrol listesi; birçok dile çevrilmiştir (dil seçeneklerini sitede kontrol et) | Bir liste değil, yöntemdir; soruları kendin yanıtlarsın |
| DOAJ (Directory of Open Access Journals) | Belirli kalite ve şeffaflık ölçütlerini karşılayan açık erişimli dergilerin dizini | Yalnızca açık erişimli dergiler için; DOAJ’da olmamak tek başına yırtıcılık kanıtı değildir |
| WoS Master Journal List (mjl.clarivate.com) | Derginin Web of Science dizinlerinde (SCIE, SSCI, AHCI, ESCI) olup olmadığını gösterir | ISSN ile ara; ele geçirilmiş sitelere karşı resmî URL’yi doğrula |
| Scopus Sources | Derginin Scopus’ta kapsamda olup olmadığını ve CiteScore’unu gösterir | Kapsamdan çıkarılma (discontinued) durumuna bak |
Sahte konferanslar
- Aynı organizatörün aynı hafta, aynı şehirde onlarca farklı “uluslararası” konferans düzenlemesi.
- Konferans adının bilinen bir bilimsel derneğin etkinliğini taklit etmesi.
- Bilim kurulunun doğrulanamaması, bildirinin birkaç gün içinde “kabul” edilmesi.
- Bildirilerin “Scopus’ta yayımlanacağı” ya da “SCI dergisinde özel sayı” garantisi.
- Yüksek kayıt ücreti ve “sanal katılım” seçeneğinde bile sunum yapılmadan sertifika verilmesi.
Yırtıcı bir dergiye gönderdiysen
Ne yapmalı?
- 1
Ödeme yapma
Henüz ödeme yapmadıysan yapma. Ödeme yapmadan yayımlanmış olması bile mümkündür; panik yapma.
- 2
Yazılı geri çekme talebi gönder
Makaleyi geri çektiğini açık ve kısa bir e-postayla bildir; e-postanın ve yanıtların kopyasını sakla. Telif devri imzalamadıysan bu yazılı beyan önemlidir.
- 3
Danışmanına ve kurumuna danış
Danışmanını ve gerekirse kütüphaneyi bilgilendir. Kurumunun hukuk ya da etik birimi yol gösterebilir.
- 4
Yeni dergiye şeffaf ol
Makale yırtıcı dergide yayımlanmışsa yeni dergiye göndermeden önce durumu kapak mektubunda açıkça belirt ve editörün görüşünü al. Yinelenen yayın sorunu doğabileceğini unutma.
- 5
Ders çıkar
Bundan sonra her dergiyi bu dersteki kontrol listesinden geçir.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
“Dear Researcher, Greetings from the International Journal of Science, Humanities and Engineering Research! Our journal is indexed in Scopus, Web of Science, Index Copernicus, and Google Scholar. Impact factor 5.9. Submit your paper within 5 days to be included in our upcoming issue. Article publication fee: 120 USD, payable at submission. Contact: ijsher.editor@gmail.com”
Dergi güvenilirlik kontrol listesi
0/9Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar