Teze Nereden Başlanır? · Ders 8/13
Değişkenleri Belirleme
Bağımlı, bağımsız, kontrol, aracı ve düzenleyici değişkenleri ayırt etmeyi, onları kavramsal ve işlevsel olarak tanımlamayı ve araştırma modelini çizmeyi öğrenirsin.
Nicel bir tezin her aşaması değişkenlere dayanır: hangi ölçeği kullanacağın, hangi analizi yapacağın, bulguları nasıl yorumlayacağın. Değişkenlerini net olarak belirlemeyen öğrenci, veri topladıktan sonra “Şimdi neyi neyle karşılaştıracağım?” sorusuyla karşılaşır. Bu derste değişken türlerini ve onları tezine nasıl yerleştireceğini öğreneceksin.
Değişken nedir?
- Değişken
- Bireyden bireye, durumdan duruma farklı değerler alabilen özellik. Yaş, cinsiyet, sınav puanı, kaygı düzeyi, basınç dayanımı, satış miktarı birer değişkendir. Herkeste aynı olan bir özellik (ör. sadece kadınlardan oluşan bir örneklemde cinsiyet) o çalışma için değişken değil, sabittir.
Beş temel değişken türü
- Bağımsız değişken (yordayıcı)
- Etkisi ya da ilişkisi incelenen, “neden” ya da “yordayıcı” konumundaki değişken. Deneysel çalışmalarda araştırmacı tarafından manipüle edilir (ör. öğretim yöntemi); ilişkisel çalışmalarda ölçülür (ör. sosyal medya kullanım süresi). Genellikle X ile gösterilir.
- Bağımlı değişken (sonuç)
- Bağımsız değişkene bağlı olarak değişmesi beklenen, “sonuç” konumundaki değişken (ör. başarı, uyku kalitesi, basınç dayanımı). Genellikle Y ile gösterilir.
- Kontrol değişkeni
- Bağımlı değişkeni etkileyebileceği bilinen, ancak çalışmanın odağında olmayan ve etkisi sabit tutulan ya da analizde istatistiksel olarak kontrol edilen değişken (ör. bir deneyde ön test puanı, bir regresyonda yaş ve gelir).
- Aracı değişken (mediator)
- Bağımsız değişkenin bağımlı değişkeni hangi mekanizmayla etkilediğini açıklayan değişken. X → M → Y biçiminde gösterilir. “Neden ya da nasıl?” sorusunu yanıtlar. Örnek: Akıllı telefon bağımlılığı kaygıyı artırır, kaygı da uyku kalitesini düşürür.
- Düzenleyici değişken (moderator)
- Bağımsız ve bağımlı değişken arasındaki ilişkinin gücünü ya da yönünü değiştiren değişken. “Kimde, hangi koşulda?” sorusunu yanıtlar. Örnek: İş stresi ile tükenmişlik arasındaki ilişki, sosyal desteği yüksek olanlarda daha zayıftır.
| Özellik | Aracı (mediator) | Düzenleyici (moderator) |
|---|---|---|
| Yanıtladığı soru | Nasıl? Hangi mekanizmayla? | Kimde? Hangi koşulda? Ne zaman? |
| Gösterim | X → M → Y | W, X → Y okunun üzerine etki eder |
| X ile ilişkisi | X tarafından etkilenir | Genellikle X’ten bağımsızdır |
| Örnek | Liderlik → psikolojik güçlendirme → bağlılık | İş stresi → tükenmişlik ilişkisinin sosyal desteğe göre değişmesi |
| Tipik analiz | Aracılık analizi (ör. bootstrap ile dolaylı etki; SPSS için PROCESS makrosu, R’de lavaan vb.) | Etkileşim terimli regresyon, düzenleyicilik analizi (PROCESS makrosu vb.) |
Disiplinlerden örnekler
| Çalışma | Bağımsız | Bağımlı | Kontrol | Aracı / düzenleyici |
|---|---|---|---|---|
| GeoGebra destekli öğretimin başarıya etkisi (eğitim) | Öğretim yöntemi (GeoGebra / geleneksel) | Çokgenler başarı testi son test puanı | Ön test puanı | — |
| Akıllı telefon bağımlılığı ve uyku (psikoloji) | Akıllı telefon bağımlılığı | Uyku kalitesi | Yaş, cinsiyet | Aracı: kaygı |
| İş stresi ve tükenmişlik (sağlık) | İş stresi | Tükenmişlik | Çalışma yılı | Düzenleyici: sosyal destek |
| Atık cam tozlu beton (mühendislik) | Cam tozu ikame oranı | Basınç dayanımı, su emme | Su/çimento oranı, kür koşulları, agrega türü | — |
| Fenomenlere güven ve satın alma (işletme) | Fenomene duyulan güven | Satın alma niyeti | Gelir | Aracı: algılanan ürün kalitesi |
| Dinî başa çıkma ve iyi oluş (ilahiyat / din psikolojisi) | Olumlu dinî başa çıkma | Psikolojik iyi oluş | Yaş | Düzenleyici: algılanan stres düzeyi |
Değişkenleri tanımlamak: Kavramsal ve işlevsel tanım
Her değişkeni iki düzeyde tanımlamalısın. Kavramsal tanım, değişkenin literatürdeki anlamıdır. İşlevsel (operasyonel) tanım ise o değişkeni senin çalışmanda nasıl ölçtüğünü söyler. İşlevsel tanım olmadan bir değişkeni ölçemezsin.
Kaygı: Bireyin endişeli olma durumudur.
Dayanım: Betonun sağlamlığıdır.
Ölçme düzeyleri
Değişkenin ölçme düzeyi, hangi analizi yapabileceğini belirler. Değişkenlerini tanımlarken ölçme düzeyini de not et.
| Düzey | Özellik | Örnek | Tipik analiz örneği |
|---|---|---|---|
| Sınıflama (nominal) | Kategoriler, sıra yok | Cinsiyet, bölüm, kan grubu | Frekans, ki-kare |
| Sıralama (ordinal) | Sıra var, aralıklar eşit değil | Eğitim düzeyi, yarış derecesi | Medyan, Mann-Whitney U, Spearman |
| Eşit aralıklı (interval) | Eşit aralık, mutlak sıfır yok | Sıcaklık (°C), ölçek toplam puanları (genellikle bu düzeyde kabul edilir) | Ortalama, t testi, ANOVA, Pearson |
| Oranlı (ratio) | Eşit aralık ve mutlak sıfır | Boy, gelir, süre, basınç dayanımı | Tüm parametrik analizler |
Araştırma modelini çizmek
Değişkenleri belirleme ve modelleme adımları
- 1
Araştırma sorusundan başla
Her sorudaki değişkenleri işaretle. “Kaygının aracı rolü” ifadesinde üç değişken vardır: X, M ve Y.
- 2
Rollerini belirle
Hangisi sonuç (Y), hangisi yordayıcı (X), hangisi mekanizma (M) ya da koşul (W)? Rolleri literatüre dayandır.
- 3
Kontrol edilmesi gerekenleri listele
Literatürde bağımlı değişkeni etkilediği bilinen ama odağında olmayan değişkenleri yaz. Hepsini değil, kuramsal olarak gerekçeli olanları ekle.
- 4
Modeli çiz
Kutular ve oklarla basit bir şema çiz: X → Y, X → M → Y, W’nin okun üstüne bağlanması. Bu şema tezinde “Araştırma Modeli” başlığıyla şekil olarak yer alabilir.
- 5
Her değişkene bir ölçme aracı eşle
Hangi ölçek, test ya da prosedürle ölçüleceğini ve ölçme düzeyini yaz. Ölçme aracı bulamadığın bir değişken için ya ölçek uyarlaman ya da değişkeni çıkarman gerekir.
Araştırma modeli:
[Hizmetkâr liderlik (X)] → [Psikolojik güçlendirme (M)] → [Örgütsel bağlılık (Y)]
[Hizmetkâr liderlik (X)] → [Örgütsel bağlılık (Y)] (doğrudan etki)
Kontrol değişkenleri: Çalışma süresi, unvan
Tezdeki açıklama: “Araştırmanın modelinde hizmetkâr liderlik bağımsız değişken, örgütsel bağlılık bağımlı değişken, psikolojik güçlendirme ise aracı değişken olarak yer almaktadır. Kurumdaki çalışma süresi ve unvanın örgütsel bağlılıkla ilişkili olduğu alanyazında raporlandığından bu değişkenler analizlerde kontrol edilmiştir.”
Değişken | Rolü (bağımsız/bağımlı/kontrol/aracı/düzenleyici) | Kavramsal tanım (kaynak) | İşlevsel tanım | Ölçme aracı | Ölçme düzeyi | İlgili soru/hipotez
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
“3–5 Yaş Çocuklarda Günlük Ekran Süresi ile Alıcı Dil Becerileri Arasındaki İlişkide Ebeveynle Birlikte İzlemenin Düzenleyici Rolü”
Değişken belirleme kontrol listesi
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar