Teze Nereden Başlanır? · Ders 6/13
Literatürdeki Boşluğu Bulma ve İfade Etme
Boşluk türlerini tanımayı, literatür matrisiyle boşluğu sistemli olarak bulmayı ve onu abartmadan, kanıta dayalı biçimde yazmayı öğrenirsin.
Literatürdeki boşluk (İngilizce research gap), tezinin varlık nedenidir. Jüri “Bu çalışma alana ne katıyor?” diye sorduğunda verdiğin yanıt, aslında bulduğun boşluktur. Boşluğu iyi tanımlanmış bir tezin özgünlüğü kendiliğinden ortaya çıkar; boşluğu belirsiz olan tez ise “zaten bilinen bir şeyi tekrar etmiş” izlenimi verir.
Bu derste boşluğun türlerini, onu bulmak için kullanacağın literatür matrisini ve boşluğu yazarken kullanacağın dili öğreneceksin.
Boşluk türleri
Alanyazında boşluklar için farklı sınıflamalar önerilmiştir. Aşağıdaki tablo, tez yazımında en sık karşılaşılan türleri pratik bir biçimde özetler.
| Tür | Anlamı | Örnek |
|---|---|---|
| Örneklem (popülasyon) boşluğu | Belirli bir grup çalışılmamış ya da az çalışılmış. | Öğretmen tükenmişliği çok çalışılmış, ancak okul öncesi öğretmenlerinde az çalışılmış. |
| Bağlam boşluğu | Belirli bir ülke, bölge, kurum türü ya da kültürde veri yok. | Hibrit çalışma araştırmaları çoğunlukla ABD ve Avrupa’da; Türkiye’de sınırlı. |
| Yöntem boşluğu | Konu hep aynı yöntemle çalışılmış. | Çalışmaların neredeyse tamamı kesitsel anket; derinlemesine nitel çalışma yok. |
| Kuramsal boşluk | Olgu belirli bir kuramla açıklanmamış ya da kuram test edilmemiş. | Öz-belirleme kuramı bu bağlamda test edilmemiş. |
| Değişken / ilişki boşluğu | İki değişkenin ilişkisi ya da aracı/düzenleyici bir değişken incelenmemiş. | İlişki biliniyor, ama hangi mekanizmayla oluştuğu (aracı değişken) bilinmiyor. |
| Çelişki (kanıt) boşluğu | Çalışmaların bulguları birbiriyle çelişiyor. | Bazı çalışmalar olumlu, bazıları anlamsız ilişki buluyor; neden belirsiz. |
| Güncellik boşluğu | Veriler eski; koşullar değişmiş. | Pandemi öncesi veriler, uzaktan eğitim yaygınlaştıktan sonraki durumu yansıtmıyor. |
| Uygulama boşluğu | Bilgi var, ancak uygulamaya aktarılmamış ya da uygulamanın etkisi test edilmemiş. | Etkili olduğu bilinen bir müdahale, Türkiye’deki aile sağlığı merkezlerinde denenmemiş. |
Boşluğu sistemli olarak bulmak: Literatür matrisi
Boşluğu bulmanın en güvenilir yolu, okuduğun çalışmaları aynı başlıklar altında bir tabloya (literatür matrisi ya da sentez matrisi) yerleştirmektir. Tek tek okuduğunda göremediğin örüntüler, tabloya döktüğünde birden görünür hâle gelir.
Literatür matrisi oluşturma
- 1
Sütunları belirle
Önerilen sütunlar: Yazar (yıl), ülke/bağlam, örneklem, yöntem/desen, kullanılan ölçek veya veri, temel değişkenler, temel bulgular, sınırlılıklar, yazarın önerileri.
- 2
15–30 temel çalışmayı yerleştir
Konuna en yakın, tercihen son 10 yılın çalışmalarını ekle. Klasik/kurucu çalışmaları da ayrıca işaretle.
- 3
Sütun sütun oku
Satırları değil sütunları oku: Örneklem sütununda hangi gruplar tekrar ediyor? Yöntem sütununda tek bir desen mi baskın? Ülke sütununda Türkiye var mı?
- 4
Örüntüleri not et
Tekrarlanan sınırlılıkları ve önerileri işaretle. Birden çok yazarın aynı eksikliğe işaret ettiği yer, güçlü bir boşluk adayıdır.
- 5
Doğrula
Bulduğun boşluğu YÖK Ulusal Tez Merkezi, TR Dizin, DergiPark ve uluslararası veri tabanlarında (alanına göre Web of Science, Scopus, ERIC, PubMed vb.) hedefli aramalarla kontrol et. Son 1–2 yılda yayımlanmış bir çalışmanın boşluğu doldurmuş olabileceğini unutma.
| Çalışma | Bağlam | Örneklem | Yöntem | Temel bulgu | Öneri / sınırlılık |
|---|---|---|---|---|---|
| Kaya (2019) | Türkiye | 320 lise öğretmeni | Kesitsel anket | Tükenmişlik iş yüküyle ilişkili | Farklı kademeler çalışılmalı |
| Smith ve Lee (2020) | ABD | 540 ilkokul öğretmeni | Kesitsel anket | Okul yönetimi desteği tükenmişliği azaltıyor | Boylamsal çalışma önerilir |
| Arslan (2021) | Türkiye | 210 ortaokul öğretmeni | Kesitsel anket | Duygusal emek tükenmişliği yordar | Okul öncesi kapsam dışı |
| Müller (2022) | Almanya | 18 okul öncesi öğretmeni | Nitel görüşme | Veli beklentileri temel stres kaynağı | Nicel test önerilir |
| Özdemir (2023) | Türkiye | 400 lise öğretmeni | Kesitsel anket | Duygusal emek–tükenmişlik ilişkisi güçlü | Aracı değişkenler incelenmeli |
Matrisi sütun sütun okuduğunda şu örüntüler belirir: (1) Türkiye’deki çalışmalar lise ve ortaokul öğretmenlerinde yoğunlaşmış; okul öncesi öğretmenleri yok. (2) Yöntem neredeyse tamamen kesitsel anket. (3) Duygusal emek–tükenmişlik ilişkisi biliniyor, ama aracı mekanizmalar incelenmemiş. Bu üç gözlemden bir boşluk cümlesi kurulabilir: “Duygusal emek ile tükenmişlik arasındaki ilişki farklı kademelerde ortaya konmuş olsa da bu ilişkinin okul öncesi öğretmenlerinde hangi mekanizmalar aracılığıyla oluştuğu Türkiye bağlamında yeterince incelenmemiştir.” Bu cümleyi tezine taşımadan önce, aşağıdaki “Doğrula” adımında olduğu gibi hedefli aramalarla kontrol etmelisin.
Boşluğu nasıl ifade edersin?
Boşluk cümlesi, tezin en dikkatli yazılması gereken cümlelerinden biridir. İki uç hatadan kaçınmalısın: boşluğu abartmak (“hiç çalışılmamıştır”) ve boşluğu belirsiz bırakmak (“daha fazla çalışmaya ihtiyaç vardır”).
Bu konu dünyada daha önce hiç çalışılmamıştır.
Bu konuda daha fazla araştırmaya ihtiyaç vardır.
Çalışmalar farklı sonuçlar bulmuştur.
Eski çalışmalar var ama yenisi yok.
“ alanında çeşitli çalışmalarda ortaya konmuştur; ancak açısından yeterince incelenmemiştir.”
“Mevcut çalışmalar ağırlıklı olarak ile yürütülmüş olup ya ilişkin derinlemesine kanıt sınırlıdır.”
“ ile arasındaki ilişki bilinmekle birlikte, bu ilişkinin hangi mekanizmalar aracılığıyla oluştuğu açık değildir.”
“Alanyazındaki bulgular açısından tutarsızdır; bu tutarsızlığın ile ilişkisi incelenmemiştir.”
“nda yapılan taramada (son erişim: ) inceleyen bir çalışmaya rastlanmamıştır.”
Mavi alanları sayfanın üzerinde doldurun; metni kopyalayın ya da Word olarak indirin. Yazdıklarınız yalnızca tarayıcınızda kalır.
Tam örnek: Boşluk paragrafı
Kişisel verilerin korunmasına ilişkin Türk hukukundaki çalışmalar, 6698 sayılı Kanun’un genel çerçevesini ve veri sorumlusunun yükümlülüklerini kapsamlı biçimde ele almıştır. Açık rıza kavramı da bu çalışmalarda genellikle kanunun ilgili maddeleri çerçevesinde tanımlanmıştır. Bununla birlikte, açık rızanın “belirli bir konuya ilişkin”, “bilgilendirilmeye dayanan” ve “özgür iradeyle açıklanan” olma unsurlarının özellikle mobil uygulamalarda kullanılan çerez ve izin pencereleri bakımından nasıl değerlendirileceği, Kişisel Verileri Koruma Kurulu kararları ışığında sistematik olarak yeterince incelenmemiştir. Bu eksiklik, uygulamada geçersiz rıza metinlerinin yaygınlaşmasına ve veri sorumluları için hukuki belirsizliğe yol açmaktadır. Bu çalışma, Kurul kararlarını sistematik olarak analiz ederek söz konusu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Literatür boşluğu kontrol listesi
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar