Katılımcı verilerimi YZ’ye yükleyebilir miyim?

Olası nedenler

• Yapay zekâ araçlarına yüklenen verinin araç sağlayıcısının sunucularında işlenmesi; ayarlara ve hizmete göre saklanabilmesi ya da model geliştirmede kullanılabilmesi.
• Katılımcılara verilen bilgilendirilmiş onamda verilerin üçüncü taraflarla paylaşılmayacağının belirtilmiş olması.
• Türkiye’de 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’nun (KVKK) kişisel verilerin işlenmesi ve aktarılmasına ilişkin kurallar getirmesi.
• Anonimleştirmenin yalnızca isim silmekle sınırlı sanılması.

Adım adım çözüm

1. 1

   Varsayılan cevap: önce dur ve sor

   Tanımlanabilir katılımcı verisini (ad, iletişim, kurum, ayrıntılı demografik bilgi, ses kaydı, görüşme dökümü) genel amaçlı bir yapay zekâ aracına yüklemeden önce danışmanına ve gerekirse etik kurula danış. Bu konuda kurumdan kuruma kurallar değişir; etik kurul kararını, onam formunu ve kurumunun kurallarını kontrol et.

2. 2

   Onam formunu ve etik kurul başvurunu oku

   Katılımcılara verilerin kimlerle paylaşılacağını ve nerede saklanacağını nasıl açıkladığına bak. Orada yer almayan bir üçüncü tarafa veri aktarmak, katılımcıya verilen sözle çelişebilir.

3. 3

   Gerçekten anonimleştir

   Ad ve iletişim bilgilerini silmek yetmeyebilir: küçük bir okulda “47 yaşında, kimya öğretmeni, 22 yıllık kıdem” bilgisi kişiyi tanımlanabilir kılar. Doğrudan ve dolaylı tanımlayıcıları çıkar ya da genelleştir (ör. yaş aralığı, “bir devlet okulu”).

4. 4

   Kurumsal ya da yerel araçları tercih et

   Üniversiten veri koruma sözleşmesi olan kurumsal bir yapay zekâ hizmeti sunuyorsa ve etik kurul izin veriyorsa onu kullan. Nitel analiz için MAXQDA, NVivo, ATLAS.ti; nicel analiz için SPSS, Jamovi, JASP, R gibi bilgisayarında çalışan yazılımlar veriyi dışarı göndermeden analiz etmeni sağlar. Ancak bu programların web/bulut sürümleri ve yerleşik yapay zekâ asistanları veriyi üreticinin sunucularına gönderebilir; bu özellikleri kullanmadan önce de aynı değerlendirmeyi yap.

5. 5

   Yapay zekâyı veri olmadan kullan

   Örneğin “Likert ölçekli iki grup karşılaştırmasında hangi testler düşünülür?” diye yöntemsel soru sorabilir ya da sahte, uydurma bir mini veri setiyle kod örneği isteyebilirsin. Gerçek veriyi yükleme.

6. 6

   Kullandıysan durumu değerlendir

   Daha önce veri yüklediysen danışmanına bildir; aracın sohbet geçmişini silme ve veri kullanım ayarlarını kontrol etme seçeneklerine bak (sohbeti silmenin, verinin sağlayıcı tarafında hemen ve tamamen silindiği anlamına gelmeyebileceğini unutma). Etik kurula bildirim gerekip gerekmediğini danışmanınla birlikte değerlendir.

Konuyu derinlemesine öğrenin