Akademik Dil: Cümle ve Paragraf · Ders 12/13
Akademik Metinde TDK Yazım ve Noktalama Kuralları
De/da, ki, -ki, büyük harf, kısaltmalar, sayılar, yüzde işareti, ondalık virgül, tarih, birimler, kesme işareti, tırnak, iki nokta ve noktalı virgül kurallarını tez örnekleriyle öğrenirsin.
Yazım hataları, jüri üyesinin içerikle ilgili izlenimini de etkiler: “Tezin ilk sayfasında üç yazım hatası varsa, analizler ne kadar özenli yapılmıştır?” Bu ders, Türk Dil Kurumunun (TDK) Yazım Kılavuzu esas alınarak akademik metinlerde en çok ihtiyaç duyacağın kuralları bir araya getirir. Bir kuraldan emin olmadığında TDK’nin resmî sitesindeki (tdk.gov.tr) güncel Yazım Kılavuzu ve Güncel Türkçe Sözlük’e başvur.
1. Bağlaç olan “de/da” ve hâl eki “-de/-da”
- Bağlaç “de/da” ayrı yazılır: Öğretmenler de ölçeği doldurmuştur.
- Bağlaç “de/da” ünlü uyumuna uyar (de/da) ama asla “te/ta” olmaz: “kitap da”, “sınıf da”, “hasta da”.
- Hâl eki “-de/-da/-te/-ta” bitişik yazılır: okulda, laboratuvarda, kitapta, 2025’te.
- Test: Sözcüğü çıkardığında cümle anlamını (biraz değişse de) koruyorsa bağlaçtır, ayrı yaz. Bozuluyorsa ektir, bitişik yaz.
Bu bulgu önceki çalışmalardada görülmüştür; velilerdede benzer bir eğilim vardır. Öğretmenlerde ise durum farklıdır; öğrencilerdede farklıdır.
Kontrol grubundada fark bulunmamıştır. Deney grubu da ise artış gözlenmiştir.
Ölçek te uygulanmıştır. Sınıf ta gözlenmiştir.
2. “Ki” bağlacı ve “-ki” eki
- Bağlaç “ki” ayrı yazılır: Bulgular gösteriyor ki … / Öyle bir fark bulunmuştur ki …
- Kalıplaşmış olanlar bitişik yazılır: belki, çünkü, hâlbuki, mademki, meğerki, oysaki, sanki.
- Sıfat yapan “-ki” bitişik yazılır: Türkiye’deki, Tablo 3’teki, yarınki, öğrencilerinki.
- “-ki” eki ünlü uyumuna girmez (akşamki, yarınki); yalnızca bugünkü, dünkü, öbürkü sözcüklerinde “-kü” olur.
Ankara’da ki okullar ile İzmir’de ki okullar karşılaştırılmıştır.
Görülmektedirki öğretmen desteği önemlidir.
3. Büyük harf
| Durum | Doğru örnek | Not |
|---|---|---|
| Kurum adları (her sözcük) | Hacettepe Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü | Bağlaçlar küçük: Gençlik ve Spor Bakanlığı |
| Kurum adı yerine kullanılan ortak ad | üniversitemizde, bakanlık tarafından | Özel ad değilse küçük |
| Unvanlar | Prof. Dr. Ayşe Yılmaz, Doç. Dr., Dr. Öğr. Üyesi | Ad ile birlikte büyük |
| Belirli tarih bildiren ay/gün | 29 Ekim 1923 Pazartesi | Tarih değilse küçük: ekim ayında |
| Bölge adları | Doğu Anadolu Bölgesi, Güneydoğu Asya | Yön bildirirse küçük: şehrin doğusunda |
| Bilim dalları | psikoloji, eğitim bilimleri | Kurum adıysa büyük: Psikoloji Bölümü |
| Kitap, dergi adları (her sözcük) | Eğitim ve Bilim | Kaynakçada makale başlığı biçimi atıf stiline göre değişir |
| Yasa, yönetmelik adları | Lisansüstü Eğitim ve Öğretim Yönetmeliği | Resmî adıyla |
| İki noktadan sonra cümle | Sonuç açıktır: Gruplar arasında fark yoktur. | Cümle değilse küçük: üç grup: A, B ve C |
Bu Araştırmada Eğitim Bilimleri alanında Nitel Yöntem kullanılmış ve Mart ayında Öğretmenlerle görüşülmüştür.
4. Kesme işareti
- Özel adlara gelen çekim ekleri ayrılır: Türkiye’de, Ankara’nın, Yılmaz’a (2020) göre, Vygotsky’nin.
- Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler ayrılmaz: Ankara Üniversitesinde, Millî Eğitim Bakanlığının, Türk Dil Kurumuna.
- Kısaltmalara gelen ekler ayrılır ve okunuşa göre seçilir: YÖK’e, TÜBİTAK’a, ABD’de, TBMM’ye, SPSS’e, APA’ya.
- Rakamlara gelen ekler ayrılır: 2025’te, 1990’lı yıllar, 3’üncü, %25’i, Tablo 4’te.
- Yapım ekleri ayrılmaz: Türkiyeli, Ankaralı, Avrupalılaşma.
- Ortak adlara kesme konmaz: tezin, ölçeğin, katılımcının (yanlış: tez’in).
- Tırnak işaretinden sonra gelen ekler kesmeyle ayrılmaz: “Öğretmen Kimliği”ni inceleyen çalışma …
Veriler Ege Üniversitesi’nde ve Sağlık Bakanlığı’na bağlı hastanelerde toplanmıştır.
Tez’in amacı, ölçek’in geçerliğini sınamaktır.
Veriler SPSS’a girilmiş, sonuçlar YÖK’ye bildirilmiştir.
5. Kısaltmalar
| Kısaltma | Açılımı | Not |
|---|---|---|
| vb. | ve benzeri | Akademik metinde “vs.”ye tercih edilir |
| vd. | ve diğerleri | Atıflarda: Demir vd. (2022) |
| s. | sayfa | Doğrudan alıntıda: (Kaya, 2019, s. 45) |
| bk. | bakınız | TDK listesindeki biçim; “bkz.” de yaygındır, kılavuzunu izle |
| ör. | örnek | Metin içinde “örneğin”i açık yazmak daha iyidir |
| Prof. Dr. / Doç. Dr. / Dr. Öğr. Üyesi | unvanlar | Noktalı yazılır |
| TDK, YÖK, TÜBİTAK | kurum kısaltmaları | Büyük harf, noktasız; ilk geçişte açık adı ver |
| km, kg, cm, ml | ölçü birimleri | Noktasız: 5 km, 10 kg |
Çalışmada TÜKÖ uygulanmıştır. TÜKÖ puanları…
6. Sayıların yazımı
- Yazıyla yazılan sayılar ayrı yazılır: on beş, yüz yirmi, iki bin yirmi beş.
- Büyük sayılarda binlik gruplar nokta ile ayrılır: 12.500; 1.250.000. Yıllar ayrılmaz: 2025.
- Ondalık kesir virgülle ayrılır: 3,25; 0,05. (Bazı kılavuzlar istatistikte APA’daki gibi nokta ister; kılavuzunu kontrol et.)
- Sıra sayıları: 3. sınıf ya da 3’üncü sınıf; yanlış: 3.’üncü, 3’ncü.
- Cümleyi rakamla başlatma: APA ve birçok tez yazım kılavuzu cümlenin rakamla başlamamasını ister: “120 öğrenci katılmıştır.” yerine “Araştırmaya 120 öğrenci katılmıştır.”
- Küçük sayılar: Metin içinde küçük sayıları (çoğunlukla dokuz ya da ona kadar) yazıyla yazmak yaygındır; ölçüm, istatistik, yaş, yüzde, para ve tarih ise rakamla yazılır. Eşik kurumdan kuruma değişir.
Araştırmaya 4 okuldan, yüz yirmi öğrenci katılmıştır; öğrencilerin 65’i kız, kırk beşi erkektir. Toplam 1250 gözlem yapılmıştır.
7. Yüzde işareti
Katılımcıların 68%’i kadındır. Kalan % 32’si erkektir.
Öğrencilerin %40’ı nda kaygı saptanmıştır.
8. Tarih, saat ve birimler
- Tarih: 26 Ekim 2026 ya da 26.10.2026 ya da 26/10/2026.
- Dönem: 2020-2024 yılları arasında; 2024-2025 eğitim-öğretim yılı.
- On yıllar: 1990’lı yıllar, 1990’larda (yanlış: 1990 lı yıllar, 1990 larda, 1990’li).
- Saat: 14.30; eki kesmeyle: 14.30’da.
- Birimler: sayı ile birim arasında boşluk: 5 km, 250 mg, 37 °C; eki kesmeyle ve okunuşa göre: 5 km’den, 10 kg’dan.
- Para: 1.500 TL; 2.000 ABD doları.
Veriler 15 mart 2025 – 30 Nisan 2025 tarihleri arasında 14:30’ta 5km’lik alanda toplanmıştır.
9. Noktalama
| İşaret | Kullanım | Örnek |
|---|---|---|
| Virgül | Eş görevli ögeleri ayırır; son ögeden önce “ve” varsa virgül konmaz | Öğretmenler, öğrenciler ve veliler |
| Virgül | Uzun özneden sonra okumayı kolaylaştırır | Bu çalışmanın en önemli bulgusu, … |
| Noktalı virgül | Ögeleri virgülle ayrılmış grupları ayırır | Kızlar: 12, 14, 15; erkekler: 11, 13 |
| Noktalı virgül | Anlamca bağlı ama ayrı yargı taşıyan cümleleri ayırır; “ancak, fakat, oysa” gibi bağlaçlardan önce konabilir | Fark anlamlıdır; ancak etki büyüklüğü küçüktür. |
| İki nokta | Açıklama, örnek ve listeden önce | Üç tema belirlenmiştir: destek, yük ve aidiyet. |
| Tırnak | Doğrudan alıntı, özel olarak vurgulanan söz | “…” (Kaya, 2019, s. 45) |
| Tek tırnak | Tırnak içinde tırnak | “Öğretmen bize ‘sakin olun’ dedi.” |
| Kısa çizgi | Aralık, sayfa | s. 45-67; 2020-2024 |
| Eğik çizgi | Seçenek, tarih | öğretmen/yönetici; 26/10/2026 |
Katılımcılar üç gruba ayrılmıştır: Öğretmenler, yöneticiler ve veliler.
Analizlere üç grup dâhil edilmiştir, birinci grup, 25 öğrenci, ikinci grup, 30 öğrenci, üçüncü grup, 28 öğrenci.
Öğretmenler “zaman yetmiyor”’u sıkça vurgulamıştır.
10. Akademik metinlerde yaygın yazım hataları
| Yanlış | Doğru |
|---|---|
| herkez | herkes |
| yanlız / yalnış | yalnız / yanlış |
| birşey, herşey | bir şey, her şey |
| hiç bir, bir çok, bir kaç | hiçbir, birçok, birkaç |
| pekçok, ençok | pek çok, en çok |
| yada | ya da |
| şuan | şu an (şimdi anlamında) |
| orjinal | orijinal |
| laboratuar | laboratuvar |
| metod | metot (ek alınca: metodu) |
| tesbit | tespit |
| klavuz | kılavuz |
| malesef | maalesef |
| mütevazi | mütevazı |
| insiyatif | inisiyatif |
| tabi ki | tabii ki (“tabi” = bağlı, bağımlı) |
| hala (henüz anlamında) | hâlâ |
| ünvan | unvan |
| yüzde 25’lik oran (yazı ve rakam karışık) | %25’lik oran (tüm tezde aynı biçimi kullan) |
| katılımcıların %55’i kadın, %50’si erkek | katılımcıların %55’i kadın, %45’i erkek (toplam %100 olmalı; bu bir yazım değil mantık hatasıdır ama tezlerde sık görülür) |
Bu araştırma da Ankara Üniversitesi’nde ki 3. sınıf öğrencilerinin birçoğu ile görüşülmüştür. Öğrencilerin 45%’i kız dır. Veriler Spss ile analiz edilmiş, ve sonuçlar Tablo 3 te sunulmuştur.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
“Araştırma 2024 yılında Sağlık Bakanlığı’na bağlı 3 hastane de yapılmıştır. Hemşirelerin 72%’si kadındır, ve yaş ortalaması 31.4’tür. Veriler Mayıs ayında toplanmış ve Spss’de analiz edilmiştir. Hemşireler “iş yükü”’nü en önemli sorun olarak belirtmiştir.”
Yazım ve noktalama son kontrolü
0/10Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar