Yazarlık Etiği, CRediT ve Çıkar Çatışması

Tezin tek yazarı sensin; ama tezinden bir makale ya da bildiri ürettiğinde “Kim yazar olacak? Hangi sırayla?” soruları gündeme gelir. Yazarlık hem bir kredi (akademik itibar, atama ve yükseltme puanı) hem de bir sorumluluktur (yayındaki her hatanın hesabını verme). YÖK yönergesinde “haksız yazarlık” ayrı bir etik ihlal olarak tanımlanmıştır.

Kim yazar olur? ICMJE ölçütleri

Uluslararası Tıp Dergisi Editörleri Komitesi (International Committee of Medical Journal Editors, ICMJE) ölçütleri, tıp dışındaki pek çok alanda da referans alınır. Bu ölçütlere göre yazar olmak için dört koşulun hepsinin sağlanması beklenir:

1. Çalışmanın tasarımına ya da verilerin elde edilmesine, analizine veya yorumlanmasına önemli katkı sağlamak,
2. Makaleyi yazmak ya da önemli düşünsel içerik bakımından eleştirel olarak gözden geçirmek,
3. Yayımlanacak son hâlini onaylamak,
4. Çalışmanın tüm yönlerinden sorumlu olmayı kabul etmek (doğruluk ve bütünlükle ilgili soruların uygun biçimde araştırılmasını sağlamak).

Etik dışı yazarlık türleri

CRediT: Katkıyı şeffaf yazmak

CRediT (Contributor Roles Taxonomy), yazarların her birinin çalışmaya ne katkı verdiğini standart rollerle tanımlayan bir sınıflamadır. Birçok uluslararası ve ulusal dergi, makalenin sonunda “Yazar katkıları” beyanı ister. CRediT’te 14 rol vardır:

Yazar sıralaması

Sıralama disipline göre değişir. Pek çok alanda ilk yazar işin büyük kısmını yapan kişidir; son yazar çoğu zaman çalışmayı yöneten kıdemli araştırmacıdır; sorumlu yazar (corresponding author) dergiyle iletişimi yürütür. Bazı alanlarda (ör. matematik, bazı ekonomi alt alanları) alfabetik sıralama yaygındır. Önemli olan, sıralamanın önceden konuşulması ve katkıyla uyumlu olmasıdır.

Çıkar çatışması

Çıkar çatışması (conflict of interest)

Araştırmacının mali, kişisel, kurumsal ya da akademik bir ilişkisinin, araştırmanın tasarımını, yürütülmesini, yorumunu ya da raporlanmasını etkileyebileceği ya da etkiliyormuş gibi görünebileceği durum.

• Mali: Etkisini incelediğin ilacın üreticisinden fon, danışmanlık ücreti, hisse; araştırdığın yazılımın şirketinde çalışmak.
• Kurumsal: Kendi çalıştığın işletmeyi ya da yöneticisi olduğun kurumu değerlendirmek.
• Kişisel: Aile üyesinin şirketini, yakın arkadaşının çalışmasını incelemek ya da hakemliğini yapmak.
• Akademik: Rakip bir ekibin makalesini hakem olarak değerlendirmek; kendi geliştirdiğin ölçeğin geçerliğini bağımsızmış gibi sunmak.

Çıkar çatışmasının varlığı tek başına etik ihlal değildir; onu gizlemek ihlaldir. Doğru davranış beyan etmektir; okur ve editör bu bilgiyle sonuçları değerlendirir. Ağır durumlarda ise (ör. hakemlik) görevden çekilmek gerekir.