Etik Kurul Onayı, Bilgilendirilmiş Onam ve KVKK

İnsanlarla ya da hayvanlarla çalışan bir araştırmada etik, yalnızca yazım aşamasında değil veri toplamaya başlamadan önce devreye girer. Etik kurul onayı alınmadan toplanan veri, sonradan onay alınarak “temize çıkarılamaz”; çoğu zaman o veriyle tez yazmak mümkün olmaz. Bu yüzden etik kurul sürecini tez takviminin en başına yerleştirmelisin.

Etik kurul türleri

Ne zaman etik kurul onayı gerekir?

• İnsan katılımcı: Anket, ölçek, görüşme, odak grup, gözlem, deney, test uygulaması ya da müdahale içeren her türlü çalışma.
• Çevrim içi anketler: Google Formlar ya da benzeri araçlarla yapılan anketler de insan katılımcılı araştırmadır; çevrim içi olması muafiyet sağlamaz.
• Sağlık verisi: Hasta dosyaları, laboratuvar sonuçları, görüntüleme kayıtları gibi verilerle yapılan çalışmalar.
• Retrospektif veri: Geçmişte başka amaçla toplanmış kayıtların (hastane, okul, kurum arşivi) araştırma amacıyla kullanılması. Pek çok kurum bunun için de etik kurul onayı ister; bazı kurullar ise hızlandırılmış inceleme ya da muafiyet kararı verir. Kararı kurul verir, sen değil.
• Hayvan deneyleri: Deney hayvanı kullanılan her çalışma HADYEK onayı gerektirir.
• Kurum izni: Okullarda (Millî Eğitim Bakanlığı / il millî eğitim müdürlükleri), hastanelerde, kamu kurumlarında ya da şirketlerde veri toplamak için etik kurul onayına ek olarak ilgili kurumdan uygulama izni de gerekir.

Başvuru dosyasının içeriği

Dosya içeriği kuruldan kurula değişse de tipik bir sosyal bilimler etik kurulu başvurusunda şunlar istenir:

1. Başvuru formu: Araştırmanın adı, araştırmacılar, danışman, tez türü, süre.
2. Araştırma önerisi / özeti: Amaç, önem, yöntem, örneklem, veri toplama araçları, analiz.
3. Veri toplama araçları: Anket, ölçek, görüşme formu, gözlem formu, deney protokolünün tam metni.
4. Bilgilendirilmiş onam formu: Katılımcıya sunulacak metin (18 yaş altı için veli onam formu ve çocuğun kendi rıza/assent formu).
5. Ölçek kullanım izinleri: Ölçek sahibinden alınan izin yazışmaları.
6. Kurum izin yazısı ya da izin başvurusu: Veri toplanacak kurumdan alınan ya da alınacak izin (bazı kurumlar önce etik onay ister).
7. Araştırmacı ve danışman taahhütnamesi: Etik ilkelere uyulacağına dair imzalı beyan.
8. Özgeçmişler: Bazı kurullarda araştırmacının ve danışmanın kısa özgeçmişi.

Bilgilendirilmiş onam

Bilgilendirilmiş onam, katılımcının araştırma hakkında yeterli ve anlaşılır bilgi aldıktan sonra, hiçbir baskı altında olmadan gönüllü olarak katılmayı kabul etmesidir. Onam bir imzadan ibaret değildir; bir süreçtir. Katılımcı istediği zaman, gerekçe göstermeden çekilebilmelidir.

• Anlaşılır dil: Akademik jargon yok; katılımcının eğitim düzeyine uygun.
• Gönüllülük: Katılmamanın ya da çekilmenin hiçbir olumsuz sonucu olmayacağı açıkça yazılmalı (ör. not, tedavi, iş ilişkisi etkilenmez).
• Güç ilişkisi: Kendi öğrencilerinden, hastalarından ya da çalışanlarından veri topluyorsan baskı algısını azaltacak önlemler al (ör. anketi başka birinin uygulaması, anonim toplama).
• Özel gruplar: 18 yaş altı, kısıtlılar, mahpuslar, gebeler, ağır hastalar gibi gruplarda ek güvenceler ve veli/yasal temsilci onamı gerekir.
• Çevrim içi anketlerde: Onam metni anketin ilk sayfasında verilir ve “Okudum, katılmayı kabul ediyorum” seçeneği işaretlenmeden ankete geçilemez.

KVKK ve kişisel veriler

6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu (KVKK), kimliği belirli ya da belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgiyi kişisel veri olarak tanımlar. Araştırmalarda topladığın ad, telefon, e-posta, okul numarası, ses kaydı, fotoğraf ve hatta bazı ayrıntıların birleşimi kişisel veri olabilir.

Kişisel veri

Kimliği belirli ya da belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgi. Adı geçmese bile “X ilçesindeki tek kadın kimya öğretmeni” gibi bilgiler kişiyi belirlenebilir kılar.

Özel nitelikli kişisel veri

KVKK’da daha sıkı korunan veri türleri: ırk, etnik köken, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep veya diğer inançlar, kılık ve kıyafet, dernek, vakıf ya da sendika üyeliği, sağlık, cinsel hayat, ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirleriyle ilgili veriler ile biyometrik ve genetik veriler.

Anonim hâle getirme

Kişisel verilerin, başka verilerle eşleştirilse dahi hiçbir surette kimliği belirli veya belirlenebilir bir gerçek kişiyle ilişkilendirilemeyecek hâle getirilmesi.

Takma adlandırma (pseudonymization)

Kimlik bilgilerinin bir kodla değiştirilmesi; ama kodu kimliğe bağlayan bir anahtarın ayrı tutulması. Anahtar var olduğu sürece veri hâlâ kişisel veridir.

• Aydınlatma yükümlülüğü: Katılımcıya verilerinin hangi amaçla, kim tarafından işleneceği, kime aktarılabileceği, hangi yöntemle ve hangi hukuki sebeple toplandığı ve haklarının ne olduğu veri toplamadan önce bildirilmelidir. Kişisel Verileri Koruma Kurulu, 24 Mart 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan ilke kararında aydınlatma metni ile açık rıza metninin tek metinde birleştirilmemesi, ayrı düzenlenmesi gerektiğini vurgulamıştır. Bu yüzden KVKK aydınlatma metnini onam formunun içine gömmek yerine ayrı başlıklı bir metin olarak sun; üniversitenin KVKK birimi ya da etik kurulun bunun için bir şablon sağlayabilir.
• Kapsam dışı hâl: KVKK, kişisel verilerin resmî istatistik ile anonim hâle getirilmek suretiyle araştırma, planlama ve istatistik gibi amaçlarla işlenmesi gibi bazı durumları kanunun kapsamı dışında sayar (md. 28). Bu, anonimleştirmenin araştırmacı için neden bu kadar önemli olduğunu gösterir; ancak anonimleştirme gerçekten geri döndürülemez olmalıdır.
• Veri minimizasyonu: Araştırma sorun için gerekmeyen hiçbir kişisel veriyi toplama. Doğum tarihine gerek yoksa yaş aralığı sor; ad soyada gerek yoksa hiç sorma.
• Güvenlik: Ses kayıtları ve kimlik eşleştirme listeleri şifreli, erişimi sınırlı ortamlarda tutulmalı; işi bitince güvenli biçimde silinmelidir.

Verileri anonimleştirmek