İntihal ve Akademik Etik · Ders 2/12
YÖK Yönergesine Göre Etik İhlal Türleri
YÖK Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi’nde sayılan intihal, sahtecilik, çarpıtma, tekrar yayım, dilimleme, haksız yazarlık ve diğer ihlalleri örneklerle tanırsın.
Türkiye’de üniversitelerde etik ihlallerin ne olduğu ve nasıl inceleneceği büyük ölçüde Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesi ile belirlenir. Yönerge, yükseköğretim kurumlarında etik kurulların kurulmasını, işleyişini ve “bilimsel araştırma ve yayın etiğine aykırı eylemleri” düzenler. Üniversiteler de bu çerçeveye dayanarak kendi etik yönergelerini yayımlar.
Yönergenin saydığı başlıca ihlaller
| İhlal | Özü | Kısa örnek |
|---|---|---|
| İntihal | Başkalarının fikirlerini, yöntemlerini, verilerini, uygulamalarını, yazılarını, şekillerini ya da eserlerini, bilimsel kurallara uygun atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek | Bir makaleden iki sayfayı atıfsız tezine koymak |
| Sahtecilik (uydurma) | Araştırmaya dayanmayan veri kullanmak, eseri gerçek olmayan verilere dayandırmak, yapılmamış bir araştırmayı yapılmış gibi göstermek | Hiç uygulanmamış 300 anketi Excel’de üretmek |
| Çarpıtma | Araştırma kayıtları ya da verilerle oynamak, kullanılmayan cihaz veya materyali kullanılmış gibi göstermek, sonuçları destekçinin çıkarına göre tahrif etmek | Hipotezi desteklemeyen katılımcıları gizlice silmek |
| Tekrar yayım | Aynı çalışmanın mükerrer yayınlarını akademik atama ve yükseltmelerde ayrı yayınlar gibi sunmak | Aynı makaleyi küçük değişikliklerle iki dergide yayımlayıp ikisini de dosyaya koymak |
| Dilimleme | Bir araştırmanın sonuçlarını bütünlüğü bozacak ve uygun olmayan biçimde parçalara ayırıp birden çok yayın yapmak ve bunları akademik atama ve yükseltmelerde ayrı yayınlar gibi sunmak | Tek bir anketin her alt boyutunu ayrı makale yapmak |
| Haksız yazarlık | Aktif katkısı olmayanı yazar yapmak ya da olanı yazmamak, sıralamayı gerekçesiz değiştirmek, katkısı olanı sonraki baskıda çıkarmak, nüfuzla isim ekletmek | Hiç katkısı olmayan bölüm başkanını “saygıdan” yazar eklemek |
| Diğer ihlaller | Destek veren kurumları belirtmemek, insan/hayvan araştırmalarında etik kurallara uymamak, hakemlikte gelen bilgiyi paylaşmak, kaynakları amaç dışı kullanmak, dayanaksız etik suçlaması yapmak vb. | Etik kurul onayı almadan hastalardan veri toplamak |
1. İntihal
İntihal: Başkalarının fikirlerini, metotlarını, verilerini, uygulamalarını, yazılarını, şekillerini veya eserlerini sahiplerine bilimsel kurallara uygun biçimde atıf yapmadan kısmen veya tamamen kendi eseri gibi göstermek.
Tanımın kapsamına dikkat et: yalnızca yazılar değil; fikirler, yöntemler, veriler, uygulamalar, şekiller de korunur. Yani bir başkasının ölçme yöntemini, grafiğini ya da kuramsal modelini atıfsız kullanmak da intihaldir. “Kısmen veya tamamen” ifadesi, tek bir paragrafın da intihal olabileceğini gösterir. İntihal türlerini sonraki üç derste tek tek, örnekleriyle inceleyeceğiz.
2. Sahtecilik (uydurma, fabrication)
Sahtecilik, verinin hiç var olmamasıdır. Araştırmacı ya veri toplamamıştır ya da topladığı veriye olmayan veriler eklemiştir. Bilimsel güvenin en ağır ihlallerinden biri sayılır; çünkü okur için yanlış bir dünya resmi üretir.
Bir yüksek lisans öğrencisi, okul yöneticilerine uygulayacağı anket için izin sürecinin uzadığını görür. Teslim tarihi yaklaşınca, pilot uygulamadan elde ettiği 40 yanıtın ortalamalarına yakın değerlerle Excel’de 260 “katılımcı” daha üretir ve tezinde “300 okul yöneticisine ulaşılmıştır” yazar.
Neden sahtecilik? Çünkü 260 kişilik veri herhangi bir araştırmaya dayanmaz; tezin bulguları gerçek olmayan verilere dayandırılmıştır.
3. Çarpıtma (falsification)
Çarpıtmada veri gerçekten toplanmıştır, ancak üzerinde oynanmıştır: değerler değiştirilir, işe yaramayan gözlemler gizlice atılır, görseller manipüle edilir ya da kullanılmayan bir cihaz kullanılmış gibi yazılır. Sahtecilikten farkı, gerçek bir verinin bozulmasıdır.
Analizde p = ,08 çıktı. Ortalamadan en uzak 12 katılımcıyı sildim, p = ,04 oldu. Tezde silme işleminden hiç bahsetmedim.
4. Tekrar yayım ve 5. Dilimleme
Bu iki ihlal daha çok makale yayımlayan öğrencileri ve akademisyenleri ilgilendirir. Yönerge bunları özellikle akademik atama ve yükseltmelerde ayrı yayın gibi sunulmaları bağlamında tanımlar; ancak dergiler ve uluslararası etik ilkeler (ör. COPE) atama dosyasından bağımsız olarak da mükerrer yayını kabul edilemez sayar.
Doktora tezimin bulgularından aynı veriyle, aynı araştırma sorusuyla ve neredeyse aynı metinle iki ayrı dergiye iki makale gönderdim; ikisinde de tezden bahsetmedim.
6. Haksız yazarlık
Yazarlık, bir yayının bilimsel sorumluluğunu üstlenmek demektir. Katkısı olmayan birinin eklenmesi (“hediye yazarlık”), katkısı olanın çıkarılması (“hayalet yazarlık”) ve sıralamanın gerekçesiz değiştirilmesi bu kapsamdadır. Ayrıntıları yazarlık etiği dersinde göreceksin.
7. Diğer etik ihlaller
- Destek alınan kişi, kurum ya da kuruluşları (ör. TÜBİTAK, BAP projesi) ve katkılarını yayında açıkça belirtmemek.
- Henüz sunulmamış ya da savunularak kabul edilmemiş tez veya çalışmaları, sahibinin izni olmadan kaynak olarak kullanmak.
- İnsan ve hayvanlar üzerinde yapılan araştırmalarda etik kurallara uymamak, hasta haklarına saygı göstermemek.
- Gerekli izin ve onaylar alınmadan araştırma yapmak.
- Hakem olarak incelemek üzere gönderilen bir eserdeki bilgileri, eser sahibinin açık izni olmadan ve eser yayımlanmadan önce kullanmak ya da başkalarıyla paylaşmak.
- Bilimsel araştırma için sağlanan kaynakları, mekânları, imkânları ve cihazları amaç dışı kullanmak.
- Dayanaksız, yersiz ve kasıtlı etik ihlal suçlamasında bulunmak.
Sahtecilik ile çarpıtmayı ayırt et
| Soru | Sahtecilik | Çarpıtma |
|---|---|---|
| Veri gerçekten toplandı mı? | Hayır (ya da bir kısmı hiç yok) | Evet |
| Ne yapıldı? | Veri yoktan üretildi | Var olan veri değiştirildi, seçildi, gizlendi |
| Tipik örnek | Yapılmamış görüşmelerin dökümünü yazmak | Uç değerleri sonuca bakarak gizlice silmek |
| Görsel örnek | Başka deneyden alınan bir görüntüyü kendi deneyin gibi sunmak | Bir jel görüntüsünde istenmeyen bandı silmek |
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
(a) Bir ölçeğin beş alt boyutunun her biri için ayrı makale yazılıp atama dosyasına beş yayın olarak konması.
(b) Projenin TÜBİTAK desteğiyle yapıldığının makalede belirtilmemesi.
(c) Deneyde kullanılmayan pahalı bir cihazın yöntem bölümünde kullanılmış gibi yazılması.
(d) Katkısı olmayan bölüm başkanının yazar olarak eklenmesi.
Mevzuatı tanıyorum
0/5Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar