Literatür Nedir, Neden Taranır?

Tez yazmaya başlayan hemen herkes danışmanından aynı cümleyi duyar: “Önce literatürü tara.” Peki literatür tam olarak nedir, neden bu kadar önemlidir ve taramaya nereden başlanır? Bu ders, modülün geri kalanında kullanacağın temel kavramları kurar.

Literatür (alanyazın)

Belirli bir konu hakkında daha önce yapılmış ve yayımlanmış bilimsel çalışmaların toplamıdır: hakemli makaleler, tezler, kitaplar, kitap bölümleri, bildiriler, raporlar. Türkçede “alanyazın” da denir; ikisi aynı anlama gelir. İngilizcede literature, tarama işlemi ise literature search ya da literature review olarak geçer.

Literatür taraması

Konunla ilgili bilimsel çalışmaları sistemli biçimde bulma, seçme, okuma, değerlendirme ve bunları bir bütün hâlinde yorumlama sürecidir. Yalnızca “kaynak toplamak” değildir; bulduklarını anlamlandırıp kendi araştırmanın neden gerekli olduğunu göstermektir.

Literatür taraması neden yapılır?

• Tekerleği yeniden icat etmemek için: Sorduğun soru zaten yanıtlanmış olabilir. Yanıtlanmışsa farklı bir örneklem, yöntem ya da bağlam önermen gerekir.
• Boşluğu (gap) bulmak için: Araştırmanın özgün değeri, literatürde neyin eksik olduğunu göstermene bağlıdır. Boşluğu ancak mevcut çalışmaları bilerek ortaya koyabilirsin.
• Kuramsal çerçeve kurmak için: Değişkenlerini, kavramlarını ve aralarındaki ilişkileri hangi kuramlara dayandırdığını literatürden alırsın.
• Yöntem seçmek için: Benzer çalışmalar hangi ölçekleri, örneklem büyüklüklerini, analizleri kullanmış? Geçerliği kanıtlanmış bir ölçme aracını bulmak çoğu zaman literatür taramasıyla olur.
• Bulgularını tartışmak için: Tartışma bölümünde kendi sonuçlarını önceki çalışmalarla karşılaştırırsın. Literatürü bilmeyen tartışma yazamaz.
• Jüri ve hakemleri ikna etmek için: Güncel ve temel kaynakları atlamış bir tez, savunmada ilk sorgulanan konudur.

Literatür taraması tezin neresinde görünür?

Birincil, ikincil ve üçüncül kaynaklar

Bulduğun her kaynak aynı ağırlıkta değildir. Kaynakları bilgiyi ilk elden mi, yorumlayarak mı, yoksa derleyerek mi sunduklarına göre üçe ayırırız. Bu ayrım disipline göre biraz değişir; tarihte bir arşiv belgesi birincil kaynaktır, sağlık bilimlerinde ise özgün bir klinik araştırma makalesi.

Birincil kaynak

Bilgiyi ilk elden sunan kaynaktır: verisini kendisi toplayan özgün araştırma makalesi, tez, bildiri; arşiv belgesi, mahkeme kararı, kanun metni, istatistik kurumu verisi, el yazması, mülakat dökümü, patent.

İkincil kaynak

Birincil kaynakları yorumlayan, değerlendiren ya da özetleyen kaynaktır: derleme (review) makaleleri, meta-analizler, ders kitapları, bir dönemi inceleyen tarih kitapları, kuramı açıklayan kitap bölümleri.

Üçüncül kaynak

Birincil ve ikincil kaynakları derleyip hızlı erişim sağlayan kaynaktır: ansiklopediler (TDV İslâm Ansiklopedisi, Britannica), sözlükler, el kitapları, bibliyografyalar, dizinler, Vikipedi.

İkinci elden atıf (aktaran) sorunu

Bir kitapta okuduğun Piaget alıntısını, Piaget’nin eserini görmeden doğrudan Piaget’ye atfedersen ikinci elden bilgiyi birinci elden okumuş gibi göstermiş olursun. Bu, hem akademik dürüstlük hem de doğruluk sorunudur; aktaran yazar alıntıyı yanlış anlamış olabilir.

Literatür taramasının genel akışı