Kaynak Bulma ve Literatür Taraması · Ders 2/14
Güvenilir Kaynak Nasıl Değerlendirilir?
Hakemli dergiyi tanımayı, CRAAP testini uygulamayı ve Vikipedi, blog, yağmacı dergi gibi zayıf kaynakları ayıklamayı öğrenirsin.
İnternette her konuda milyonlarca sayfa var; ama tezine girecek kaynak, jürinin “Bu bilgi nereden geliyor ve neden güvenelim?” sorusuna dayanabilmelidir. Bu derste bir kaynağın akademik olarak kullanılabilir olup olmadığına nasıl karar vereceğini öğreneceksin.
Hakem süreci (peer review) nedir?
- Hakemli (peer-reviewed) dergi
- Gönderilen makaleleri yayımlamadan önce aynı alandaki uzmanlara (hakemlere) değerlendirten dergidir. Hakemler yöntemi, bulguların geçerliğini ve yorumların tutarlılığını inceler; makale kabul, düzeltme ya da ret alır. Türkiye’deki dergilerde en yaygın biçim, yazar ve hakemin birbirini bilmediği çift kör hakemliktir; uluslararası dergilerde yalnızca hakemin kimliğinin gizli kaldığı tek kör hakemlik ve kimliklerin açık olduğu açık hakemlik de sık görülür.
Bir derginin hakemli olup olmadığını nasıl anlarsın?
- 1
Derginin web sayfasını aç
“Hakkında / About”, “Amaç ve Kapsam / Aims & Scope”, “Değerlendirme Süreci / Peer Review Process” sayfalarına bak. Hakem sürecinin açıkça tarif edilmesi gerekir.
- 2
Dizinleri kontrol et
Dergi TR Dizin, Web of Science (SCIE, SSCI, AHCI, ESCI), Scopus, PubMed/MEDLINE ya da ERIC gibi bir dizinde taranıyor mu? Bu dizinler belirli kalite ölçütleri arar. DergiPark’taki dergi sayfalarında dizin bilgisi genellikle “Dizinler” başlıklı bölümde ya da “Hakkında” sayfasında yer alır; ama derginin beyanıyla yetinme, dizinin kendi listesinden (ör. TR Dizin dergi listesi, Web of Science Master Journal List, Scopus kaynak listesi) doğrula.
- 3
Makalenin kendisine bak
Hakemli makalelerde genellikle “Geliş tarihi / Kabul tarihi” (Received / Accepted) bilgisi, özet, anahtar kelimeler, yöntem bölümü ve kaynakça bulunur.
- 4
Veri tabanı filtresini kullan
EBSCO, ERIC, ProQuest gibi veri tabanlarında “Peer Reviewed / Scholarly (Peer Reviewed) Journals” filtresi vardır.
- 5
Yayın türünü ayırt et
Hakemli bir dergide de editöre mektup, kitap tanıtımı, editörden yazısı gibi hakemden geçmeyen türler olabilir. Makalenin türünü kontrol et.
CRAAP testi: Beş soruda kaynak değerlendirme
CRAAP testi, 2004’te California State University, Chico’daki Meriam Kütüphanesinde kütüphaneci Sarah Blakeslee ve ekibi tarafından geliştirilmiş, kütüphanelerde yaygın öğretilen bir kontrol listesidir. Adı beş ölçütün İngilizce baş harflerinden gelir.
| Ölçüt | Türkçesi | Soracağın sorular |
|---|---|---|
| Currency | Güncellik | Ne zaman yayımlandı? Alanında bu tarih eski sayılır mı? Güncellenmiş baskısı ya da yeni bulgular var mı? |
| Relevance | İlgililik | Araştırma soruma doğrudan mı değiyor? Hedef kitlesi akademik mi? Düzeyi tez için uygun mu? |
| Authority | Yetkinlik | Yazar kim, hangi kurumda, alanında uzman mı? Yayıncı ya da dergi tanınmış mı? Hakemli mi? |
| Accuracy | Doğruluk | İddialar kanıta ve kaynağa dayanıyor mu? Yöntem açık mı? Başka kaynaklarla tutarlı mı? |
| Purpose | Amaç | Bilgi vermek mi, satmak mı, ikna etmek mi? Sponsor ya da çıkar çatışması var mı? Dil tarafsız mı? |
Konu: Probiyotiklerin kaygı belirtileri üzerine etkisi
Kaynak A – Bir takviye firmasının blog yazısı (2024): “Probiyotikler kaygıyı yüzde 60 azaltır!”
• Güncellik: Yeni. ✔
• İlgililik: Konuyla ilgili. ✔
• Yetkinlik: Yazar adı yok; yayıncı ürün satan firma. ✘
• Doğruluk: “Yüzde 60” iddiası için kaynak gösterilmemiş. ✘
• Amaç: Ürün satışı; açık çıkar çatışması. ✘
Karar: Tezde kanıt olarak kullanılamaz.
Kaynak B – Hakemli bir psikiyatri dergisinde yayımlanmış randomize kontrollü çalışma (Özkan ve Arslan, 2022, kurgusal)
• Güncellik: Son beş yıl içinde. ✔
• İlgililik: Yetişkinlerde kaygı ölçeği puanları inceleniyor. ✔
• Yetkinlik: Yazarlar tıp fakültesi öğretim üyeleri; dergi Scopus’ta taranıyor. ✔
• Doğruluk: Yöntem ayrıntılı, örneklem 140 kişi, sınırlılıklar belirtilmiş. ✔
• Amaç: Bilimsel; finansman kaynağı ve çıkar çatışması beyanı var. ✔
Karar: Kullanılabilir; sınırlılıklarıyla birlikte aktarılmalı.
Vikipedi, blog ve benzerleri neden kaynak olmaz?
- Vikipedi: Herkes düzenleyebilir, yazar belli değildir, içerik her an değişebilir ve üçüncül bir kaynaktır. Konuya giriş ve maddenin kaynakçasındaki asıl kaynaklara ulaşmak için harika bir başlangıçtır; ama tezde atıf yapılmaz.
- Bloglar, kişisel siteler, forumlar: Editör ve hakem denetimi yoktur. İstisna: Konun bizzat blog söylemi ya da çevrimiçi topluluklarsa, bunlar araştırma verisi olabilir, kaynak değil.
- Haber siteleri: Güncel olayı belgelemek için kullanılabilir (ör. bir yasanın kamuoyundaki yankısı); ama bilimsel iddiaya kanıt olamaz. “Araştırmalar gösteriyor ki” diyen habere değil, haberin dayandığı araştırmaya git.
- Ödev ve özet siteleri, sunum paylaşım siteleri: Yazarı ve kaynağı belirsizdir, çoğu zaman başka metinlerden kopyalanmıştır; intihal riski taşır.
- Yapay zekâ sohbet araçlarının yanıtları: Kaynak değildir; üstelik var olmayan makale ve DOI uydurabilir. Önerdiği her kaynağı veri tabanında tek tek doğrula.
Türkiye’de obezite oranı hızla artmaktadır (www.saglikliyasamblogu.com, 2023).
Yağmacı (predatory) dergiler
- Yağmacı dergi
- Ücret karşılığında gerçek bir hakem süreci uygulamadan, çok hızlı biçimde makale yayımlayan, kendini olduğundan saygın gösteren dergilerdir. Bu dergilerdeki makaleler hem kaynak olarak güvenilmezdir hem de buralarda yayın yapmak akademik kariyere zarar verebilir.
- Toplu e-postalarla makale davet eder, “72 saatte kabul” vaat eder.
- Adı tanınmış bir dergiye çok benzer, ama ISSN ya da yayıncı farklıdır.
- Kapsamı aşırı geniştir: “Uluslararası Mühendislik, Sosyal Bilimler ve Tıp Dergisi” gibi.
- Uydurma “etki faktörü” ölçütleri gösterir; Clarivate’in Journal Citation Reports’unda yer almaz.
- Editör kurulu belirsizdir; listedeki kişiler o dergiden haberdar olmayabilir.
- Yayın ücreti (APC) gizli ya da kabulden sonra bildirilir.
Gri literatür: Ne zaman kullanılır?
Gri literatür, ticari yayın kanalları dışında üretilen akademik nitelikli metinlerdir: tezler, kurum raporları (TÜİK, Dünya Sağlık Örgütü, OECD, bakanlıklar), çalışma raporları (working papers), bildiriler, politika belgeleri. Bunlar değerli olabilir; özellikle tezler ve resmî raporlar çok kullanılır. Ama hakem sürecinden geçmemiş olabileceklerini akılda tutarak dikkatli kullan.
Tek bir yüksek lisans tezindeki bulguyu genel kabul görmüş bir gerçekmiş gibi sunmak: “Öğretmenlerin %72’si tükenmiştir (Kılıç, 2018).”
Geri çekilmiş (retracted) makaleler
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Bir kaynağı tezime eklemeden önce
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar