Kaynağın güvenilir olup olmadığını bilmiyorum

Olası nedenler

• Akademik (hakemli) kaynak ile genel/popüler kaynak ayrımı henüz oturmadı.
• Kaynağın yazarını, yayın yerini ve tarihini kontrol etme alışkanlığın yok.
• Google’ın ilk sıradaki sonucunu güvenilir sanıyorsun.
• Yapay zekâ araçlarının verdiği kaynakları doğrulamadan kullanıyorsun; bu araçlar var olmayan kaynak üretebilir.

Adım adım çözüm

1. 1

   Kaynak türünü belirle

   Tezde öncelik hakemli dergi makaleleri, akademik kitaplar/kitap bölümleri, lisansüstü tezler ve resmî kurum raporlarıdır (TÜİK, MEB, Sağlık Bakanlığı, OECD, WHO vb.). Ansiklopedi maddeleri (Wikipedia dâhil), bloglar, haber siteleri ve ders notları genellikle tezde dayanak (temel) kaynak olarak kullanılmaz; konu bir medya analizi değilse yalnızca bağlam vermek için ve sınırlı kullanılır.

2. 2

   CRAAP testini uygula

   Currency (Güncellik): Ne zaman yayımlanmış, alanında hâlâ geçerli mi? Relevance (İlgililik): Soruna doğrudan yanıt veriyor mu? Authority (Yetke): Yazar kim, uzmanlığı ve kurumu ne? Accuracy (Doğruluk): İddialar kaynakla desteklenmiş mi, hakem süreci var mı? Purpose (Amaç): Bilgilendirmek mi, satmak mı, ikna etmek mi?

3. 3

   Derginin hakemli olup olmadığını kontrol et

   Derginin web sitesinde “Hakem Süreci”, “Değerlendirme Süreci” ya da “Peer Review Policy” sayfasına bak. Derginin indekslerini doğrula: TR Dizin dergi listesi (trdizin.gov.tr), Web of Science Master Journal List (mjl.clarivate.com), Scopus Sources (scopus.com/sources) ve açık erişim dergiler için DOAJ (doaj.org). Derginin kendi sitesindeki “şu indekslerde taranıyoruz” iddiasını mutlaka bu resmî listelerden doğrula.

4. 4

   Yazarı araştır

   Yazarın Google Akademik, ORCID veya YÖK Akademik profilini aç. Konuyla ilgili başka yayınları var mı, hangi kurumda çalışıyor? Uzmanlık alanı dışında yazan ya da hiç iz bırakmamış bir yazar dikkat gerektirir.

5. 5

   Geri çekilmiş mi kontrol et

   Makale geri çekilmiş (retracted) olabilir. Yayıncı sayfasında “Retraction” ya da “Expression of Concern” notu ara. Retraction Watch veri tabanı (retractiondatabase.org; 2023’ten bu yana Crossref tarafından devralınıp açık erişime sunulmuştur) geri çekilmiş yayınları kaydeder. Zotero da bu verileri kullanarak kütüphanendeki geri çekilmiş makaleleri (DOI gibi tanımlayıcılarla eşleşebildiği ölçüde) otomatik olarak uyarıyla işaretler.

6. 6

   Çelişen kaynakları yöntem üzerinden karşılaştır

   İki kaynak çelişiyorsa örneklem büyüklüğüne, yöntemine, yayın yerine ve tarihine bak. Daha büyük örneklemli, daha güçlü desenli ya da meta-analiz düzeyindeki kanıt genellikle daha ağırdır. Çelişkiyi gizleme; tartışmada bunu açıkça ele almak tezini güçlendirir.

7. 7

   Yapay zekânın verdiği kaynakları tek tek doğrula

   Bir yapay zekâ aracı sana kaynak önerdiyse her birini Google Akademik, Crossref veya ilgili veri tabanında ara ve tam metnini aç. Bulamadığın kaynağı asla kullanma; uydurma kaynak kullanmak ciddi bir etik ihlal olarak değerlendirilebilir.

Konuyu derinlemesine öğrenin