Kaynak Bulma ve Literatür Taraması · Ders 4/14
Arama Stratejileri: Boolean, Tırnak, Joker ve Filtreler
AND, OR, NOT, tırnak, joker karakter, parantez, alan sınırlama ve filtrelerle isabetli arama cümleleri kurmayı ve sonuç sayısını yönetmeyi öğrenirsin.
Anahtar kelimelerini belirledin; şimdi onları veri tabanının anlayacağı bir arama cümlesine dönüştürme zamanı. Bu derste kullanacağın araçlar, neredeyse tüm akademik veri tabanlarında ortaktır. Bir kez öğrenirsen Web of Science’ta da, DergiPark’ta da, ERIC’te de aynı mantıkla arama yaparsın.
Boolean işleçleri: AND, OR, NOT
- AND (VE)
- Kavramları birbirine bağlar ve aramayı daraltır. Sonuçta her iki terimin de geçtiği kayıtlar gelir. Farklı kavramları (tablonun farklı sütunlarını) AND ile bağlarsın.
- OR (VEYA)
- Eş anlamlıları birleştirir ve aramayı genişletir. Terimlerden en az birinin geçtiği kayıtlar gelir. Aynı kavramın eş anlamlılarını (tablonun aynı sütununu) OR ile bağlarsın.
- NOT (DEĞİL)
- Bir terimi içeren kayıtları dışlar. Dikkatli kullan: İstemediğin terimi geçen ama aslında işine yarayacak makaleleri de atabilirsin.
| Arama | Temsilî sonuç | Ne oldu? |
|---|---|---|
| burnout | 95.000 | Tek terim; çok geniş. |
| burnout AND nurse | 9.800 | AND iki kavramı birleştirdi, sonuç azaldı. |
| burnout AND (nurse OR nurses OR nursing) | 14.500 | OR eş anlamlılarla genişletti; kaçan çalışmalar geldi. |
| burnout AND nurs* | 15.200 | Joker karakter nurse, nurses, nursing… hepsini yakaladı. |
| burnout AND nurs* AND "intensive care" | 1.350 | Üçüncü kavram eklendi; konu odaklandı. |
| burnout AND nurs* AND ("intensive care" OR ICU OR "critical care") | 1.900 | Birim için eş anlamlılar eklendi. |
| ... AND NOT pediatric | 1.600 | Çocuk yoğun bakımı dışlandı (dikkat: işine yarayanları da atabilir). |
Tırnak işareti: Kelime öbeği araması
Birden fazla kelimeden oluşan bir kavramı tırnak içine aldığında veri tabanı kelimeleri yan yana ve bu sırayla arar. Tırnaksız yazarsan kelimeler kaydın herhangi bir yerinde ayrı ayrı geçebilir.
social media addiction
(Temsilî sonuç: 38.000 – “social” bir yerde, “media” başka yerde, “addiction” başka yerde geçen kayıtlar da geliyor)
Joker karakter (*) ve kesme
Yıldız işareti (*) kelime kökünden sonra gelebilecek tüm ekleri temsil eder (truncation). Bazı veri tabanları kelime içinde tek harfi temsil eden ? ya da # gibi işaretleri de destekler (ör. wom?n → woman, women). Hangi işaretin desteklendiğini veri tabanının yardım (Help) sayfasından kontrol et.
| Yazdığın | Yakaladığı | Dikkat |
|---|---|---|
| educat* | education, educational, educator, educating | Kök çok kısa olmasın. |
| adolescen* | adolescent, adolescents, adolescence | — |
| nurs* | nurse, nurses, nursing | nursery (kreş) de gelebilir. |
| cat* | cat, cats… ama catalog, category, catheter da | Çok kısa kök gürültü üretir. |
| öğretmen* | öğretmen, öğretmenler, öğretmenlerin, öğretmenlik | Türkçe eklemeli bir dil olduğundan joker çok işe yarar; Türkçe arayüzlerde desteklenip desteklenmediğini dene. |
Parantez: İşlem önceliği
AND ile OR’u aynı cümlede kullanıyorsan eş anlamlıları mutlaka parantez içine al. Matematikteki gibi, veri tabanı önce parantez içini işler. Parantezsiz yazdığında veri tabanının işleç önceliği seni beklemediğin sonuçlara götürür.
bullying OR victimization AND adolescent*
(AND’i OR’dan önce işleyen veri tabanları, ör. Web of Science, bunu “bullying” OR (“victimization” AND “adolescent*”) olarak okur: yetişkin işyeri zorbalığı dâhil tüm zorbalık kayıtları gelir. Scopus ise OR’u önce işler; yani aynı cümle her veri tabanında farklı sonuç verebilir.)
Alan sınırlama (field search)
Varsayılan aramada veri tabanı terimi başlık, özet, anahtar kelime, bazen tam metin ve kaynakçada arar. Terimi yalnızca başlıkta ya da başlık-özet-anahtar kelime alanında aratmak, makalenin o konuya gerçekten odaklandığını garanti etmeye yaklaşır.
| Veri tabanı | Başlık | Başlık-özet-anahtar kelime / konu | Yazar |
|---|---|---|---|
| Scopus | TITLE( ) | TITLE-ABS-KEY( ) | AUTH( ) |
| Web of Science | TI= | TS= (Topic) | AU= |
| PubMed | [ti] | [tiab] (başlık/özet), [mh] (MeSH) | [au] |
| EBSCOhost | TI | AB (özet), SU (konu terimi) | AU |
| Google Akademik | intitle: veya allintitle: | — | author: |
Filtreler: Sonuçları daraltmanın son adımı
- Yayın yılı: Ör. son 10 yıl. Ama kuramsal temel eserleri tarih filtresiyle kaçırma; onları ayrıca ara.
- Belge türü: Makale (Article), derleme (Review), bildiri, kitap bölümü, tez.
- Dil: Türkçe ve İngilizce. Başka dil okuyamıyorsan diğerlerini elemek mantıklıdır; ama bunu yöntem bölümünde belirt.
- Konu alanı / kategori: Ör. Web of Science kategorisi “Education & Educational Research”.
- Hakemli dergi: EBSCO, ProQuest, ERIC’te “Peer reviewed”.
- Açık erişim: Tam metne hızlı ulaşmak için; ama yalnızca açık erişime sınırlamak taramayı yanlı yapar.
- Ülke, kurum, yazar: Ör. Türkiye’den yapılmış çalışmaları görmek için ülke filtresi.
Adım adım: Arama cümlesi kurmak
- 1
Kavram tablosunu aç
Önceki derste hazırladığın tabloyu kullan. Örnek: (1) üniversite öğrencisi, (2) akıllı telefon bağımlılığı, (3) akademik başarı.
- 2
Her sütunu OR ile birleştir, parantez içine al
(student* OR undergraduate* OR "university student*")
("smartphone addiction" OR "problematic smartphone use" OR "mobile phone addiction")
("academic performance" OR "academic achievement" OR GPA) - 3
Sütunları AND ile bağla
(student* OR undergraduate* OR "university student*") AND ("smartphone addiction" OR "problematic smartphone use" OR "mobile phone addiction") AND ("academic performance" OR "academic achievement" OR GPA)
- 4
Alan sınırlaması ekle
Scopus’ta: TITLE-ABS-KEY( ... ) içine yaz. Web of Science’ta: TS=( ... ).
- 5
Sonuç sayısına bak ve ayarla
Çok fazlaysa (ör. 5.000+): kavram ekle, başlıkla sınırla, filtre uygula. Çok azsa (ör. 10’dan az): eş anlamlı ekle, joker kullan, en az önemli kavramı çıkar.
- 6
İlk 20–30 sonucu tara
Alakasız sonuçlar mı çok? Hangi terim gürültü yaratıyor? İlgili sonuçlarda yeni terimler var mı? Cümleyi buna göre düzelt.
- 7
Aramayı kaydet
Arama cümlesini, veri tabanını, tarihi, filtreleri ve sonuç sayısını bir arama günlüğüne yaz. Veri tabanında hesap açıp aramayı kaydedebilir ve uyarı kurabilirsin.
Tarih: 12.03.2026
Veri tabanı: Scopus (kurum erişimi)
Arama: TITLE-ABS-KEY((student* OR undergraduate*) AND ("smartphone addiction" OR "problematic smartphone use") AND ("academic performance" OR "academic achievement"))
Filtreler: 2015–2026; Article + Review; English + Turkish
Sonuç: 612 (temsilî)
Not: “nomophobia” terimi ilgili makalelerde sık geçiyor → bir sonraki aramaya ekle.
Tarih: 12.03.2026
Veri tabanı: TR Dizin
Arama: "akıllı telefon bağımlılığı" AND "akademik başarı"
Filtreler: yok
Sonuç: 41 (temsilî)
Not: Ayrıca "akademik performans" ile ara.
Türkçe veri tabanlarında arama
TR Dizin, DergiPark ve YÖK Ulusal Tez Merkezi’nin arama motorları büyük uluslararası veri tabanları kadar gelişmiş değildir; karmaşık Boolean cümleleri her zaman beklendiği gibi çalışmayabilir. Bu yüzden Türkçe kaynaklarda genellikle daha kısa, birkaç farklı arama yapmak daha verimlidir: önce iki kavramla, sonra eş anlamlılarla ayrı ayrı. Türkçe karakter (ı, ş, ğ, ü, ö, ç) ve ek sorunlarına dikkat et: “öğretmenlerin” yerine “öğretmen” kökünü aramak daha çok sonuç getirir.
TR Dizin’de: öğretmenlerin mesleki tükenmişlik düzeylerinin incelenmesi
Sonuç çok mu fazla, çok mu az?
| Sorun | Çözümler |
|---|---|
| Çok fazla sonuç (binlerce) | Kavram ekle (AND); tırnak kullan; başlık ya da başlık-özet alanıyla sınırla; yıl, belge türü, alan filtresi uygula; daha dar terimler seç. |
| Çok az sonuç (birkaç tane) | Eş anlamlı ekle (OR); joker kullan; en az kritik kavramı çıkar; alan sınırını kaldır; daha geniş terim kullan; başka veri tabanı dene; İngilizce de ara. |
| Çok alakasız sonuç | Gürültü yaratan terimi bul (ör. nurs* → nursery); tırnak ekle; NOT’u dikkatli kullan; konu alanı filtresi uygula. |
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Arama cümlesi kontrolü
0/7Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar