Kaynak Bulma ve Literatür Taraması · Ders 13/14
Sistematik Derleme, Meta-Analiz ve PRISMA
Geleneksel, sistematik, kapsam derlemesi ve meta-analiz arasındaki farkları, PRISMA akış şemasını ve sistematik bir taramanın temel adımlarını öğrenirsin.
Tezinin literatür bölümü genellikle “geleneksel” (anlatı) bir derlemedir. Ama bazı tezler ve makaleler doğrudan bir derleme çalışmasıdır: “Türkiye’de akran zorbalığını önleme programlarının etkililiği: Bir sistematik derleme” gibi. Ayrıca sistematik derlemeleri okuyup doğru yorumlamak da her araştırmacı için gereklidir. Bu ders, temel kavramları ve süreci tanıtır.
Derleme türleri
| Tür | Amaç | Yöntem | Ne zaman? |
|---|---|---|---|
| Geleneksel (anlatı) derleme | Bir konuyu genel olarak tanıtmak, kuramsal çerçeve kurmak | Yazarın seçtiği kaynaklar; arama ve seçim ölçütleri genellikle raporlanmaz | Tezin literatür bölümü, kitap bölümü |
| Sistematik derleme | Belirli bir soruyu mevcut tüm kanıtla yanıtlamak | Önceden belirlenmiş protokol, kapsamlı ve tekrarlanabilir arama, açık dâhil etme/dışlama ölçütleri, kalite değerlendirmesi | “X müdahalesi Y sonucunu iyileştirir mi?” gibi odaklı sorular |
| Meta-analiz | Çalışmaların sayısal sonuçlarını istatistiksel olarak birleştirmek | Genellikle sistematik derleme içinde; etki büyüklüklerinin birleştirilmesi | Yeterli sayıda karşılaştırılabilir nicel çalışma varsa |
| Kapsam (scoping) derlemesi | Bir alandaki çalışmaların genişliğini, türlerini ve boşlukları haritalamak | Sistematik arama; ancak soru daha geniş, kalite değerlendirmesi genellikle zorunlu değil | Yeni ya da dağınık alanlar; sistematik derleme öncesi keşif |
- Meta-analiz
- Aynı soruyu inceleyen birden fazla çalışmanın sonuçlarını (etki büyüklüklerini: ör. Cohen’in d’si, korelasyon katsayısı, risk oranı) istatistiksel yöntemlerle birleştirerek genel bir etki tahmini üreten analizdir. Sonuçlar genellikle orman grafiği (forest plot) ile gösterilir; çalışmalar arası farklılık heterojenlik istatistikleriyle (ör. I²) değerlendirilir; yayın yanlılığı huni grafiği (funnel plot) gibi yöntemlerle incelenir.
PRISMA nedir?
PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses), sistematik derleme ve meta-analizlerin nasıl raporlanacağını gösteren uluslararası bir kılavuzdur. Güncel sürümü PRISMA 2020’dir; bir madde listesi (checklist) ve bir akış şemasından (flow diagram) oluşur. Kapsam derlemeleri için PRISMA-ScR, arama stratejisinin ayrıntılı raporlanması için PRISMA-S uzantısı kullanılır. Birçok dergi sistematik derlemelerde PRISMA’ya uyulmasını şart koşar. Güncel kontrol listesi ve akış şeması şablonları PRISMA’nın resmî sitesinden indirilebilir.
TANIMLAMA (Identification)
• Veri tabanlarından bulunan kayıtlar: n = 1.248
(Web of Science n = 412; Scopus n = 538; ERIC n = 176; TR Dizin n = 122)
• Diğer kaynaklardan (kartopu, Ulusal Tez Merkezi): n = 37
• Taramadan önce çıkarılan yinelenen kayıtlar: n = 386
↓
TARAMA (Screening)
• Başlık-özet düzeyinde taranan kayıtlar: n = 899
• Dışlanan kayıtlar: n = 781
↓
• Tam metni istenen raporlar: n = 118
• Tam metnine ulaşılamayan: n = 6
↓
• Uygunluk açısından değerlendirilen tam metinler: n = 112
• Dışlanan raporlar ve nedenleri: n = 84
– Örneklem uygun değil (yetişkin): n = 31
– Müdahale çalışması değil: n = 27
– Kontrol grubu yok: n = 18
– Veri yetersiz: n = 8
↓
DÂHİL EDİLEN (Included)
• Sistematik derlemeye dâhil edilen çalışmalar: n = 28
• Meta-analize dâhil edilen çalışmalar: n = 19
Sistematik derlemenin adımları
- 1
Odaklı bir soru yaz
PICO (sağlık), PICo/SPIDER (nitel) ya da PCC (kapsam derlemesi) çerçevesiyle. Ör. “Ortaokul öğrencilerinde (P) okul temelli zorbalık önleme programları (I), program uygulanmayan gruplara göre (C) zorbalık mağduriyetini azaltır mı (O)?”
- 2
Benzer bir derleme olup olmadığını kontrol et
Cochrane Library, PROSPERO, Google Akademik ve Scopus’ta “systematic review” + konu ile ara. Yakın tarihli aynı derleme varsa sorunu farklılaştır.
- 3
Protokol yaz ve mümkünse kaydet
Soruyu, ölçütleri, veri tabanlarını, arama stratejisini ve analiz planını önceden yaz. Sağlık alanında PROSPERO’ya, diğer alanlarda OSF (Open Science Framework) gibi platformlara kayıt yaygındır.
- 4
Dâhil etme ve dışlama ölçütlerini belirle
Örneklem, müdahale, desen, yayın türü, dil, yıl aralığı. Ölçütleri gerekçelendir.
- 5
Kapsamlı arama yap
En az birkaç veri tabanında (ör. Web of Science, Scopus, alan veri tabanı, Türkçe kaynaklar), gri literatür ve kartopuyla. Her veri tabanı için tam arama cümlesini, tarihi ve sonuç sayısını kaydet.
- 6
Yinelenenleri çıkar
Kayıtları Zotero, EndNote, Rayyan ya da Covidence gibi bir araca aktar ve yinelenenleri birleştir.
- 7
İki aşamalı tarama yap
Önce başlık-özet, sonra tam metin. İdeal olarak iki araştırmacı birbirinden bağımsız tarar, anlaşmazlıklar tartışılarak ya da üçüncü bir kişiyle çözülür. Tez çalışmalarında bu rolü çoğu zaman danışman ya da bir meslektaş üstlenir; bunu yöntemde açıkça yaz.
- 8
Veri çıkar
Önceden hazırlanmış bir veri çıkarma formuyla (genişletilmiş literatür matrisi): yazar, yıl, ülke, örneklem, müdahale, ölçüm, sonuç, etki büyüklüğü.
- 9
Çalışma kalitesini/yanlılık riskini değerlendir
Desene uygun bir araçla: ör. randomize çalışmalar için Cochrane RoB 2, randomize olmayan müdahale çalışmaları için ROBINS-I, gözlemsel çalışmalar için JBI kontrol listeleri ya da Newcastle-Ottawa Ölçeği, nitel çalışmalar için CASP kontrol listeleri, karma yöntemli çalışmalar için MMAT. Hangi aracın uygun olduğunu danışmanınla belirle.
- 10
Sentezle ve raporla
Nicel birleştirme uygunsa meta-analiz; değilse anlatı (narrative) sentez ya da tematik sentez. PRISMA kontrol listesine ve akış şemasına göre raporla.
Konuyla ilgili çalışmalar çeşitli veri tabanlarında taranmış ve uygun olanlar seçilmiştir.
Başlık: “Dijital okuryazarlık: Sistematik bir derleme” – Yöntemde yalnızca “Google Akademik’te ilgili makaleler incelenmiştir” yazıyor; ölçüt, akış şeması, kalite değerlendirmesi yok.
Kapsam derlemesi (scoping review)
Kapsam derlemesi, “Bu konuda ne tür çalışmalar yapılmış, hangi yöntemler kullanılmış, hangi alt konular boş kalmış?” gibi geniş soruları yanıtlar. Arksey ve O’Malley’nin (2005) önerdiği beş aşamalı çerçeve ve sonrasında Joanna Briggs Institute (JBI) tarafından geliştirilen yöntem kılavuzu yaygın biçimde kullanılır. Raporlama için PRISMA-ScR kullanılır. Sonuçlar genellikle tablolar ve haritalama (ör. yıllara, ülkelere, desenlere göre dağılım) biçiminde sunulur.
Soru: Türkiye’de mülteci çocukların eğitimine ilişkin hangi tür araştırmalar yapılmıştır?
P (Population): Okul çağındaki mülteci ve sığınmacı çocuklar
C (Concept): Eğitime erişim, dil, uyum, öğretmen deneyimleri
C (Context): Türkiye’deki örgün eğitim kurumları
Beklenen çıktı: Çalışmaların yıllara, desenlere, katılımcı türüne ve konulara göre haritalanması; boş kalan konuların belirlenmesi.
Kendini dene
Kendini dene
Kendini dene
Sistematik derleme hazırlık listesi
0/8Takıldığın bir yer mi var?
Bu konuda sık sorulanlar